श्री-बादरायणिर् उवाच अथैकदात्मजौ प्राप्तौ कृत-पादाभिवन्दनौ । वसुदेवो ऽभिनन्द्याह प्रीत्या सङ्कर्षणाच्युतौ ॥
śrī-bādarāyaṇir uvāca athaikadātmajau prāptau kṛta-pādābhivandanau / vasudevo 'bhinandyāha prītyā saṅkarṣaṇācyutau //
मुनीनां स वचः श्रुत्वा पुत्रयोर् धाम-सूचकम् । तद्-वीर्यैर् जात-विश्रम्भः परिभाष्याभ्यभाषत ॥
munīnāṃ sa vacaḥ śrutvā putrayor dhāma-sūcakam / tad-vīryair jāta-viśrambhaḥ paribhāṣyābhyabhāṣata //
कृष्ण कृष्ण महा-योगिन् सङ्कर्षण सनातन । जाने वाम् अस्य यत् साक्षात् प्रधान-पुरुषौ परौ ॥
kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-yogin saṅkarṣaṇa sanātana / jāne vām asya yat sākṣāt pradhāna-puruṣau parau //
यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा । स्याद् इदं भगवान् साक्षात् प्रधान-पुरुषेश्वरः ॥
yatra yena yato yasya yasmai yad yad yathā yadā / syād idaṃ bhagavān sākṣāt pradhāna-puruṣeśvaraḥ //
एतन् नाना-विधं विश्वम् आत्म-सृष्टम् अधोक्षज । आत्मनानुप्रविश्यात्मन् प्राणो जीवो बिभर्ष्य् अज ॥
etan nānā-vidhaṃ viśvam ātma-sṛṣṭam adhokṣaja / ātmanānupraviśyātman prāṇo jīvo bibharṣy aja //
प्राणादीनां विश्व-सृजां शक्तयो याः परस्य ताः । पारतन्त्र्याद् वैसादृष्याद् द्वयोश् चेष्टैव चेष्टताम् ॥
prāṇādīnāṃ viśva-sṛjāṃ śaktayo yāḥ parasya tāḥ / pāratantryād vaisādṛṣyād dvayoś ceṣṭaiva ceṣṭatām //
कान्तिस् तेजः प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्य्-अर्कर्क्ष-विद्युताम् । यत् स्थैर्यं भू-भृतां भूमेर् वृत्तिर् गन्धो ऽर्थतो भवान् ॥
kāntis tejaḥ prabhā sattā candrāgny-arkarkṣa-vidyutām / yat sthairyaṃ bhū-bhṛtāṃ bhūmer vṛttir gandho 'rthato bhavān //
तर्पणं प्राणनम् अपां देव त्वं ताश् च तद्-रसः । ओजः सहो बलं चेष्टा गतिर् वायोस् तवेश्वर ॥
tarpaṇaṃ prāṇanam apāṃ deva tvaṃ tāś ca tad-rasaḥ / ojaḥ saho balaṃ ceṣṭā gatir vāyos taveśvara //
दिशां त्वम् अवकाशो ऽसि दिशः खं स्फोट आश्रयः । नादो वर्णस् त्वम् ओं-कार आकृतीनां पृथक्-कृतिः ॥
diśāṃ tvam avakāśo 'si diśaḥ khaṃ sphoṭa āśrayaḥ / nādo varṇas tvam oṃ-kāra ākṛtīnāṃ pṛthak-kṛtiḥ //
इन्द्रियं त्व् इन्द्रियाणां त्वं देवाश् च तद्-अनुग्रहः । अवबोधो भवान् बुद्धेर् जीवस्यानुस्मृतिः सती ॥
indriyaṃ tv indriyāṇāṃ tvaṃ devāś ca tad-anugrahaḥ / avabodho bhavān buddher jīvasyānusmṛtiḥ satī //
भूतानाम् असि भूतादिर् इन्द्रियाणां च तैजसः । वैकारिको विकल्पानां प्रधानम् अनुशायिनम् ॥
bhūtānām asi bhūtādir indriyāṇāṃ ca taijasaḥ / vaikāriko vikalpānāṃ pradhānam anuśāyinam //
नश्वरेष्व् इह भावेषु तद् असि त्वम् अनश्वरम् । यथा द्रव्य-विकारेषु द्रव्य-मात्रं निरूपितम् ॥
naśvareṣv iha bhāveṣu tad asi tvam anaśvaram / yathā dravya-vikāreṣu dravya-mātraṃ nirūpitam //
सत्त्वम् रजस् तम इति गुणास् तद्-वृत्तयश् च याः । त्वय्य् अद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योग-मायया ॥
sattvam rajas tama iti guṇās tad-vṛttayaś ca yāḥ / tvayy addhā brahmaṇi pare kalpitā yoga-māyayā //
तस्मान् न सन्त्य् अमी भावा यर्हि त्वयि विकल्पिताः । त्वं चामीषु विकारेषु ह्य् अन्यदाव्यावहारिकः ॥
tasmān na santy amī bhāvā yarhi tvayi vikalpitāḥ / tvaṃ cāmīṣu vikāreṣu hy anyadāvyāvahārikaḥ //
गुण-प्रवाह एतस्मिन्न् अबुधास् त्व् अखिलात्मनः । गतिं सूक्ष्माम् अबोधेन संसरन्तीह कर्मभिः ॥
guṇa-pravāha etasminn abudhās tv akhilātmanaḥ / gatiṃ sūkṣmām abodhena saṃsarantīha karmabhiḥ //
यदृच्छया नृतां प्राप्य सु-कल्पाम् इह दुर्लभाम् । स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्-माययेश्वर ॥
yadṛcchayā nṛtāṃ prāpya su-kalpām iha durlabhām / svārthe pramattasya vayo gataṃ tvan-māyayeśvara //
असाव् अहम् ममैवैते देहे चास्यान्वयादिषु । स्नेह-पाशैर् निबध्नाति भवान् सर्वम् इदं जगत् ॥
asāv aham mamaivaite dehe cāsyānvayādiṣu / sneha-pāśair nibadhnāti bhavān sarvam idaṃ jagat //
युवां न नः सुतौ साक्षात् प्रधान-पुरुषेश्वरौ । भू-भार-क्षत्र-क्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह ॥
yuvāṃ na naḥ sutau sākṣāt pradhāna-puruṣeśvarau / bhū-bhāra-kṣatra-kṣapaṇa avatīrṇau tathāttha ha //
तत् ते गतो ऽस्म्य् अरणम् अद्य पदारविन्दम् आपन्न-संसृति-भयापहम् आर्त-बन्धो अम्प्; एतावतालम् अलम् इन्द्रिय-लालसेन मर्त्यात्म-दृक् त्वयि परे यद् अपत्य-बुद्धिः ॥
tat te gato 'smy araṇam adya padāravindam āpanna-saṃsṛti-bhayāpaham ārta-bandho amp; etāvatālam alam indriya-lālasena martyātma-dṛk tvayi pare yad apatya-buddhiḥ //
सूती-गृहे ननु जगाद भवान् अजो नौ सञ्जज्ञ इत्य् अनु-युगं निज-धर्म-गुप्त्यै सूती-गृहे ननु जगाद भवान् अजो नौ सञ्जज्ञ इत्य् अनु-युगं निज-धर्म-गुप्त्यै नाना-तनूर् गगन-वद् विदधज् जहासि को वेद भूम्न उरु-गाय विभूति-मायाम् ॥
sūtī-gṛhe nanu jagāda bhavān ajo nau sañjajña ity anu-yugaṃ nija-dharma-guptyai sūtī-gṛhe nanu jagāda bhavān ajo nau sañjajña ity anu-yugaṃ nija-dharma-guptyai nānā-tanūr gagana-vad vidadhaj jahāsi ko veda bhūmna uru-gāya vibhūti-māyām //
श्री-शुक उवाच आकर्ण्येत्थं पितुर् वाक्यं भगवान् सात्वतर्षभः । प्रत्याह प्रश्रयानम्रः प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा ॥
śrī-śuka uvāca ākarṇyetthaṃ pitur vākyaṃ bhagavān sātvatarṣabhaḥ / pratyāha praśrayānamraḥ prahasan ślakṣṇayā girā //
श्री-भगवान् उवाच वचो वः समवेतार्थं तातैतद् उपमन्महे । यन् नः पुत्रान् समुद्दिश्य तत्त्व-ग्राम उदाहृतः ॥
śrī-bhagavān uvāca vaco vaḥ samavetārthaṃ tātaitad upamanmahe / yan naḥ putrān samuddiśya tattva-grāma udāhṛtaḥ //
अहं यूयम् असाव् आर्य इमे च द्वारकाउकसः । सर्वे ऽप्य् एवं यदु-श्रेष्ठ विमृग्याः स-चराचरम् ॥
ahaṃ yūyam asāv ārya ime ca dvārakāukasaḥ / sarve 'py evaṃ yadu-śreṣṭha vimṛgyāḥ sa-carācaram //
आत्मा ह्य् एकः स्वयं-ज्योतिर् नित्यो ऽन्यो निर्गुणो गुणैः । आत्म-सृष्टैस् तत्-कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥
ātmā hy ekaḥ svayaṃ-jyotir nityo 'nyo nirguṇo guṇaiḥ / ātma-sṛṣṭais tat-kṛteṣu bhūteṣu bahudheyate //
खं वायुर् ज्योतिर् आपो भूस् तत्-कृतेषु यथाशयम् । आविस्-तिरो-ऽल्प-भूर्य् एको नानात्वं यात्य् असाव् अपि ॥
khaṃ vāyur jyotir āpo bhūs tat-kṛteṣu yathāśayam / āvis-tiro-'lpa-bhūry eko nānātvaṃ yāty asāv api //
श्री-शुक उवाच एवं भगवता राजन् वसुदेव उदाहृतः । श्रुत्वा विनष्ट-नाना-धीस् तूष्णीं प्रीत-मना अभूत् ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ bhagavatā rājan vasudeva udāhṛtaḥ / śrutvā vinaṣṭa-nānā-dhīs tūṣṇīṃ prīta-manā abhūt //
अथ तत्र कुरु-श्रेष्ठ देवकी सर्व-देवता । श्रुत्वानीतं गुरोः पुत्रम् आत्मजाभ्यां सु-विस्मिता ॥
atha tatra kuru-śreṣṭha devakī sarva-devatā / śrutvānītaṃ guroḥ putram ātmajābhyāṃ su-vismitā //
कृष्ण-रामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंस-विहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्याद् अश्रु-लोचना ॥
kṛṣṇa-rāmau samāśrāvya putrān kaṃsa-vihiṃsitān / smarantī kṛpaṇaṃ prāha vaiklavyād aśru-locanā //
श्री-देवक्य् उवाच राम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेश्वरेश्वर । वेदाहं वां विश्व-सृजाम् ईश्वराव् आदि-पूरुषौ ॥
śrī-devaky uvāca rāma rāmāprameyātman kṛṣṇa yogeśvareśvara / vedāhaṃ vāṃ viśva-sṛjām īśvarāv ādi-pūruṣau //
कल-विध्वस्त-सत्त्वानां राज्ञाम् उच्छास्त्र-वर्तिनाम् । भूमेर् भारायमाणानाम् अवतीर्णौ किलाद्य मे ॥
kala-vidhvasta-sattvānāṃ rājñām ucchāstra-vartinām / bhūmer bhārāyamāṇānām avatīrṇau kilādya me //
यस्यांशांशांश-भागेन विश्वोत्पत्ति-लयोदयाः । भवन्ति किल विश्वात्मंस् तं त्वाद्याहं गतिं गता ॥
yasyāṃśāṃśāṃśa-bhāgena viśvotpatti-layodayāḥ / bhavanti kila viśvātmaṃs taṃ tvādyāhaṃ gatiṃ gatā //
चिरान् मृत-सुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथुः पितृ-स्थानाद् गुरवे गुरु-दक्षिणाम् ॥
cirān mṛta-sutādāne guruṇā kila coditau / āninyathuḥ pitṛ-sthānād gurave guru-dakṣiṇām //
तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोज-राज-हतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुम् आहृतान् ॥
tathā me kurutaṃ kāmaṃ yuvāṃ yogeśvareśvarau / bhoja-rāja-hatān putrān kāmaye draṣṭum āhṛtān //
ऋषिर् उवाच एवं सञ्चोदितौ मात्रा रामः कृष्णश् च भारत । सुतलं संविविशतुर् योग-मायाम् उपाश्रितौ ॥
ṛṣir uvāca evaṃ sañcoditau mātrā rāmaḥ kṛṣṇaś ca bhārata / sutalaṃ saṃviviśatur yoga-māyām upāśritau //
तस्मिन् प्रविष्टाव् उपलभ्य दैत्य-राड् विश्वात्म-दैवं सुतरां तथात्मनः अम्प्; तद्-दर्शनाह्लाद-परिप्लुताशयः सद्यः समुत्थाय ननाम सान्वयः ॥
tasmin praviṣṭāv upalabhya daitya-rāḍ viśvātma-daivaṃ sutarāṃ tathātmanaḥ amp; tad-darśanāhlāda-pariplutāśayaḥ sadyaḥ samutthāya nanāma sānvayaḥ //
तयोः समानीय वरासनं मुदा निविष्टयोस् तत्र महात्मनोस् तयोः । दधार पादाव् अवनिज्य तज् जलं स-वृन्द आ-ब्रह्म पुनद् यद् अम्बु ह ॥
tayoḥ samānīya varāsanaṃ mudā niviṣṭayos tatra mahātmanos tayoḥ / dadhāra pādāv avanijya taj jalaṃ sa-vṛnda ā-brahma punad yad ambu ha //
समर्हयाम् आस स तौ विभूतिभिर् महार्ह-वस्त्राभरणानुलेपनैः । ताम्बूल-दीपामृत-भक्षणादिभिः स्व-गोत्र-वित्तात्म-समर्पणेन च ॥
samarhayām āsa sa tau vibhūtibhir mahārha-vastrābharaṇānulepanaiḥ / tāmbūla-dīpāmṛta-bhakṣaṇādibhiḥ sva-gotra-vittātma-samarpaṇena ca //
स इन्द्रसेनो भगवत्-पदाम्बुजं बिभ्रन् मुहुः प्रेम-विभिन्नया धिया । उवाच हानन्द-जलाकुलेक्षणः प्रहृष्ट-रोमा नृप गद्गदाक्षरम् ॥
sa indraseno bhagavat-padāmbujaṃ bibhran muhuḥ prema-vibhinnayā dhiyā / uvāca hānanda-jalākulekṣaṇaḥ prahṛṣṭa-romā nṛpa gadgadākṣaram //
बलिर् उवाच नमो ऽनन्ताय बृहते नमः कृष्णाय वेधसे । साङ्ख्य-योग-वितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥
balir uvāca namo 'nantāya bṛhate namaḥ kṛṣṇāya vedhase / sāṅkhya-yoga-vitānāya brahmaṇe paramātmane //
दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्य् अदुर्लभम् । रजस्-तमः-स्वभावानां यन् नः प्राप्तौ यदृच्छया ॥
darśanaṃ vāṃ hi bhūtānāṃ duṣprāpaṃ cāpy adurlabham / rajas-tamaḥ-svabhāvānāṃ yan naḥ prāptau yadṛcchayā //
दैत्य-दानव-गन्धर्वाः सिद्ध-विद्याध्र-चारणाः । यक्ष-रक्षः-पिशाचाश् च भूत-प्रमथ-नायकाः ॥
daitya-dānava-gandharvāḥ siddha-vidyādhra-cāraṇāḥ / yakṣa-rakṣaḥ-piśācāś ca bhūta-pramatha-nāyakāḥ //
विशुद्ध-सत्त्व-धाम्न्य् अद्धा त्वयि शास्त्र-शरीरिणि । नित्यं निबद्ध-वैरास् ते वयं चान्ये च तादृशाः ॥
viśuddha-sattva-dhāmny addhā tvayi śāstra-śarīriṇi / nityaṃ nibaddha-vairās te vayaṃ cānye ca tādṛśāḥ //
केचनोद्बद्ध-वैरेण भक्त्या केचन कामतः । न तथा सत्त्व-संरब्धाः सन्निकृष्टाः सुरादयः ॥
kecanodbaddha-vaireṇa bhaktyā kecana kāmataḥ / na tathā sattva-saṃrabdhāḥ sannikṛṣṭāḥ surādayaḥ //
इदम् इत्थम् इति प्रायस् तव योगेश्वरेश्वर । न विदन्त्य् अपि योगेशा योग-मायां कुतो वयम् ॥
idam ittham iti prāyas tava yogeśvareśvara / na vidanty api yogeśā yoga-māyāṃ kuto vayam //
तन् नः प्रसीद निरपेक्ष-विमृग्य-युष्मत् पादारविन्द-धिषणान्य-गृहान्ध-कूपात् अम्प्; निष्क्रम्य विश्व-शरणाङ्घ्र्य्-उपलब्ध-वृत्तिः शान्तो यथैक उत सर्व-सखैश् चरामि ॥
tan naḥ prasīda nirapekṣa-vimṛgya-yuṣmat pādāravinda-dhiṣaṇānya-gṛhāndha-kūpāt amp; niṣkramya viśva-śaraṇāṅghry-upalabdha-vṛttiḥ śānto yathaika uta sarva-sakhaiś carāmi //
शाध्य् अस्मान् ईशितव्येश निष्पापान् कुरु नः प्रभो । पुमान् यच् छ्रद्धयातिष्ठंश् चोदनाया विमुच्यते ॥
śādhy asmān īśitavyeśa niṣpāpān kuru naḥ prabho / pumān yac chraddhayātiṣṭhaṃś codanāyā vimucyate //
श्री-भगवान् उवाच आसन् मरीचेः षट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमे ऽन्तरे । देवाः कं जहसुर् वीक्ष्य सुतं यभितुम् उद्यतम् ॥
śrī-bhagavān uvāca āsan marīceḥ ṣaṭ putrā ūrṇāyāṃ prathame 'ntare / devāḥ kaṃ jahasur vīkṣya sutaṃ yabhitum udyatam //
तेनासुरीम् अगन् योनिम् अधुनावद्य-कर्मणा । हिरण्यकशिपोर् जाता नीतास् ते योग-मायया ॥
tenāsurīm agan yonim adhunāvadya-karmaṇā / hiraṇyakaśipor jātā nītās te yoga-māyayā //
देवक्या उदरे जाता राजन् कंस-विहिंसिताः । सा तान् शोचत्य् आत्मजान् स्वांस् त इमे ऽध्यासते ऽन्तिके ॥
devakyā udare jātā rājan kaṃsa-vihiṃsitāḥ / sā tān śocaty ātmajān svāṃs ta ime 'dhyāsate 'ntike //
इत एतान् प्रणेष्यामो मातृ-शोकापनुत्तये । ततः शापाद् विनिर्मक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वराः ॥
ita etān praṇeṣyāmo mātṛ-śokāpanuttaye / tataḥ śāpād vinirmaktā lokaṃ yāsyanti vijvarāḥ //
स्मरोद्गीथः परिष्वङ्गः पतङ्गः क्षुद्रभृद् घृणी । षड् इमे मत्-प्रसादेन पुनर् यास्यन्ति सद्-गतिम् ॥
smarodgīthaḥ pariṣvaṅgaḥ pataṅgaḥ kṣudrabhṛd ghṛṇī / ṣaḍ ime mat-prasādena punar yāsyanti sad-gatim //
इत्य् उक्त्वा तान् समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ । पुनर् द्वारवतीम् एत्य मातुः पुत्रान् अयच्छताम् ॥
ity uktvā tān samādāya indrasenena pūjitau / punar dvāravatīm etya mātuḥ putrān ayacchatām //
तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्र-स्नेह-स्नुत-स्तनी । परिष्वज्याङ्कम् आरोप्य मूर्ध्न्य् अजिघ्रद् अभीक्ष्णशः ॥
tān dṛṣṭvā bālakān devī putra-sneha-snuta-stanī / pariṣvajyāṅkam āropya mūrdhny ajighrad abhīkṣṇaśaḥ //
अपाययत् स्तनं प्रीता सुत-स्पर्श-परिस्नुतम् । मोहिता मायया विष्णोर् यया सृष्टिः प्रवर्तते ॥
apāyayat stanaṃ prītā suta-sparśa-parisnutam / mohitā māyayā viṣṇor yayā sṛṣṭiḥ pravartate //
पीत्वामृतं पयस् तस्याः पीत-शेषं गदा-भृतः । नारायणाङ्ग-संस्पर्श- प्रतिलब्धात्म-दर्शनाः ॥
pītvāmṛtaṃ payas tasyāḥ pīta-śeṣaṃ gadā-bhṛtaḥ / nārāyaṇāṅga-saṃsparśa- pratilabdhātma-darśanāḥ //
ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्व-भूतानां ययुर् धाम दिवौकसाम् ॥
te namaskṛtya govindaṃ devakīṃ pitaraṃ balam / miṣatāṃ sarva-bhūtānāṃ yayur dhāma divaukasām //
तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमन-निर्गमम् । मेने सु-विस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥
taṃ dṛṣṭvā devakī devī mṛtāgamana-nirgamam / mene su-vismitā māyāṃ kṛṣṇasya racitāṃ nṛpa //
एवं-विधान्य् अद्भुतानि कृष्णस्य परमात्मनः । वीर्याण्य् अनन्त-वीर्यस्य सन्त्य् अनन्तानि भारत ॥
evaṃ-vidhāny adbhutāni kṛṣṇasya paramātmanaḥ / vīryāṇy ananta-vīryasya santy anantāni bhārata //
श्री-सूत उवाच य इदम् अनुशृणोति श्रावयेद् वा मुरारेश् चरितम् अमृत-कीर्तेर् वर्णितं व्यास-पुत्रैः य इदम् अनुशृणोति श्रावयेद् वा मुरारेश् चरितम् अमृत-कीर्तेर् वर्णितं व्यास-पुत्रैः जगद्-अघ-भिद् अलं तद्-भक्त-सत्-कर्ण-पूरं भगवति कृत-चित्तो याति तत्-क्षेम-धाम ॥
śrī-sūta uvāca ya idam anuśṛṇoti śrāvayed vā murāreś caritam amṛta-kīrter varṇitaṃ vyāsa-putraiḥ ya idam anuśṛṇoti śrāvayed vā murāreś caritam amṛta-kīrter varṇitaṃ vyāsa-putraiḥ jagad-agha-bhid alaṃ tad-bhakta-sat-karṇa-pūraṃ bhagavati kṛta-citto yāti tat-kṣema-dhāma //