श्री-शुक उवाच गर्गः पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहा-तपाः । व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेव-प्रचोदितः ॥
śrī-śuka uvāca gargaḥ purohito rājan yadūnāṃ sumahā-tapāḥ / vrajaṃ jagāma nandasya vasudeva-pracoditaḥ //
तं दृष्ट्वा परम-प्रीतः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । आनर्चाधोक्षज-धिया प्रणिपात-पुरःसरम् ॥
taṃ dṛṣṭvā parama-prītaḥ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ / ānarcādhokṣaja-dhiyā praṇipāta-puraḥsaram //
सूपविष्टं कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् । नन्दयित्वाब्रवीद् ब्रह्मन् पूर्णस्य करवाम किम् ॥
sūpaviṣṭaṃ kṛtātithyaṃ girā sūnṛtayā munim / nandayitvābravīd brahman pūrṇasya karavāma kim //
महद्-विचलनं नॄणां गृहिणां दीन-चेतसाम् । निःश्रेयसाय भगवन् कल्पते नान्यथा क्वचित् ॥
mahad-vicalanaṃ nṝṇāṃ gṛhiṇāṃ dīna-cetasām / niḥśreyasāya bhagavan kalpate nānyathā kvacit //
ज्योतिषाम् अयनं साक्षाद् यत् तज् ज्ञानम् अतीन्द्रियम् । प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद परावरम् ॥
jyotiṣām ayanaṃ sākṣād yat taj jñānam atīndriyam / praṇītaṃ bhavatā yena pumān veda parāvaram //
त्वं हि ब्रह्म-विदां श्रेष्ठः संस्कारान् कर्तुम् अर्हसि । बालयोर् अनयोर् नॄणां जन्मना ब्राह्मणो गुरुः ॥
tvaṃ hi brahma-vidāṃ śreṣṭhaḥ saṃskārān kartum arhasi / bālayor anayor nṝṇāṃ janmanā brāhmaṇo guruḥ //
श्री-गर्ग उवाच यदूनाम् अहम् आचार्यः ख्यातश् च भुवि सर्वदा । सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकी-सुतम् ॥
śrī-garga uvāca yadūnām aham ācāryaḥ khyātaś ca bhuvi sarvadā / sutaṃ mayā saṃskṛtaṃ te manyate devakī-sutam //
कंसः पाप-मतिः सख्यं तव चानकदुन्दुभेः । देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुम् अर्हति ॥
kaṃsaḥ pāpa-matiḥ sakhyaṃ tava cānakadundubheḥ / devakyā aṣṭamo garbho na strī bhavitum arhati //
इति सञ्चिन्तयञ् छ्रुत्वा देवक्या दारिका-वचः । अपि हन्ता गताशङ्कस् तर्हि तन् नो ऽनयो भवेत् ॥
iti sañcintayañ chrutvā devakyā dārikā-vacaḥ / api hantā gatāśaṅkas tarhi tan no 'nayo bhavet //
श्री-नन्द उवाच अलक्षितो ऽस्मिन् रहसि मामकैर् अपि गो-व्रजे । कुरु द्विजाति-संस्कारं स्वस्ति-वाचन-पूर्वकम् ॥
śrī-nanda uvāca alakṣito 'smin rahasi māmakair api go-vraje / kuru dvijāti-saṃskāraṃ svasti-vācana-pūrvakam //
श्री-शुक उवाच एवं सम्प्रार्थितो विप्रः स्व-चिकीर्षितम् एव तत् । चकार नाम-करणं गूढो रहसि बालयोः ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ samprārthito vipraḥ sva-cikīrṣitam eva tat / cakāra nāma-karaṇaṃ gūḍho rahasi bālayoḥ //
श्री-गर्ग उवाच अयं हि रोहिणी-पुत्रो रमयन् सुहृदो गुणैः । आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद् बलं विदुः । यदूनाम् अपृथग्-भावात् सङ्कर्षणम् उशन्त्य् अपि ॥
śrī-garga uvāca ayaṃ hi rohiṇī-putro ramayan suhṛdo guṇaiḥ / ākhyāsyate rāma iti balādhikyād balaṃ viduḥ / yadūnām apṛthag-bhāvāt saṅkarṣaṇam uśanty api //
आसन् वर्णास् त्रयो ह्य् अस्य गृह्णतो ऽनुयुगं तनूः । शुक्लो रक्तस् तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः ॥
āsan varṇās trayo hy asya gṛhṇato 'nuyugaṃ tanūḥ / śuklo raktas tathā pīta idānīṃ kṛṣṇatāṃ gataḥ //
प्राग् अयं वसुदेवस्य क्वचिज् जातस् तवात्मजः । वासुदेव इति श्रीमान् अभिज्ञाः सम्प्रचक्षते ॥
prāg ayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ / vāsudeva iti śrīmān abhijñāḥ sampracakṣate //
बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते । गुण-कर्मानुरूपाणि तान्य् अहं वेद नो जनाः ॥
bahūni santi nāmāni rūpāṇi ca sutasya te / guṇa-karmānurūpāṇi tāny ahaṃ veda no janāḥ //
एष वः श्रेय आधास्यद् गोप-गोकुल-नन्दनः । अनेन सर्व-दुर्गाणि यूयम् अञ्जस् तरिष्यथ ॥
eṣa vaḥ śreya ādhāsyad gopa-gokula-nandanaḥ / anena sarva-durgāṇi yūyam añjas tariṣyatha //
पुरानेन व्रज-पते साधवो दस्यु-पीडिताः । अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर् दस्यून् समेधिताः ॥
purānena vraja-pate sādhavo dasyu-pīḍitāḥ / arājake rakṣyamāṇā jigyur dasyūn samedhitāḥ //
य एतस्मिन् महा-भागाः प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः । नारयो ऽभिभवन्त्य् एतान् विष्णु-पक्षान् इवासुराः ॥
ya etasmin mahā-bhāgāḥ prītiṃ kurvanti mānavāḥ / nārayo 'bhibhavanty etān viṣṇu-pakṣān ivāsurāḥ //
तस्मान् नन्दात्मजो ऽयं ते नारायण-समो गुणैः । श्रिया कीर्त्यानुभावेन गोपायस्व समाहितः ॥
tasmān nandātmajo 'yaṃ te nārāyaṇa-samo guṇaiḥ / śriyā kīrtyānubhāvena gopāyasva samāhitaḥ //
श्री-शुक उवाच इत्य् आत्मानं समादिश्य गर्गे च स्व-गृहं गते । नन्दः प्रमुदितो मेने आत्मानं पूर्णम् आशिषाम् ॥
śrī-śuka uvāca ity ātmānaṃ samādiśya garge ca sva-gṛhaṃ gate / nandaḥ pramudito mene ātmānaṃ pūrṇam āśiṣām //
कालेन व्रजताल्पेन गोकुले राम-केशवौ । जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतुः ॥
kālena vrajatālpena gokule rāma-keśavau / jānubhyāṃ saha pāṇibhyāṃ riṅgamāṇau vijahratuḥ //
ताव् अङ्घ्रि-युग्मम् अनुकृष्य सरीसृपन्तौ घोष-प्रघोष-रुचिरं व्रज-कर्दमेषु अम्प्; तन्-नाद-हृष्ट-मनसाव् अनुसृत्य लोकं मुग्ध-प्रभीतवद् उपेयतुर् अन्ति मात्रोः ॥
tāv aṅghri-yugmam anukṛṣya sarīsṛpantau ghoṣa-praghoṣa-ruciraṃ vraja-kardameṣu amp; tan-nāda-hṛṣṭa-manasāv anusṛtya lokaṃ mugdha-prabhītavad upeyatur anti mātroḥ //
तन्-मातरौ निज-सुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्ग-राग-रुचिराव् उपगृह्य दोर्भ्याम् तन्-मातरौ निज-सुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्ग-राग-रुचिराव् उपगृह्य दोर्भ्याम् दत्त्वा स्तनं प्रपिबतोः स्म मुखं निरीक्ष्य मुग्ध-स्मिताल्प-दशनं ययतुः प्रमोदम् ॥
tan-mātarau nija-sutau ghṛṇayā snuvantyau paṅkāṅga-rāga-rucirāv upagṛhya dorbhyām tan-mātarau nija-sutau ghṛṇayā snuvantyau paṅkāṅga-rāga-rucirāv upagṛhya dorbhyām dattvā stanaṃ prapibatoḥ sma mukhaṃ nirīkṣya mugdha-smitālpa-daśanaṃ yayatuḥ pramodam //
यर्ह्य् अङ्गना-दर्शनीय-कुमार-लीलाव् अन्तर्-व्रजे तद् अबलाः प्रगृहीत-पुच्छैः यर्ह्य् अङ्गना-दर्शनीय-कुमार-लीलाव् अन्तर्-व्रजे तद् अबलाः प्रगृहीत-पुच्छैः वत्सैर् इतस् तत उभाव् अनुकृष्यमाणौ प्रेक्षन्त्य उज्झित-गृहा जहृषुर् हसन्त्यः ॥
yarhy aṅganā-darśanīya-kumāra-līlāv antar-vraje tad abalāḥ pragṛhīta-pucchaiḥ yarhy aṅganā-darśanīya-kumāra-līlāv antar-vraje tad abalāḥ pragṛhīta-pucchaiḥ vatsair itas tata ubhāv anukṛṣyamāṇau prekṣantya ujjhita-gṛhā jahṛṣur hasantyaḥ //
शृङ्ग्य्-अग्नि-दंष्ट्र्य्-असि-जल-द्विज-कण्टकेभ्यः क्रीडा-पराव् अतिचलौ स्व-सुतौ निषेद्धुम् शृङ्ग्य्-अग्नि-दंष्ट्र्य्-असि-जल-द्विज-कण्टकेभ्यः क्रीडा-पराव् अतिचलौ स्व-सुतौ निषेद्धुम् गृह्याणि कर्तुम् अपि यत्र न तज्-जनन्यौ शेकात आपतुर् अलं मनसो ऽनवस्थाम् ॥
śṛṅgy-agni-daṃṣṭry-asi-jala-dvija-kaṇṭakebhyaḥ krīḍā-parāv aticalau sva-sutau niṣeddhum śṛṅgy-agni-daṃṣṭry-asi-jala-dvija-kaṇṭakebhyaḥ krīḍā-parāv aticalau sva-sutau niṣeddhum gṛhyāṇi kartum api yatra na taj-jananyau śekāta āpatur alaṃ manaso 'navasthām //
कालेनाल्पेन राजर्षे रामः कृष्णश् च गोकुले । अघृष्ट-जानुभिः पद्भिर् विचक्रमतुर् अञ्जसा ॥
kālenālpena rājarṣe rāmaḥ kṛṣṇaś ca gokule / aghṛṣṭa-jānubhiḥ padbhir vicakramatur añjasā //
ततस् तु भगवान् कृष्णो वयस्यैर् व्रज-बालकैः । सह-रामो व्रज-स्त्रीणां चिक्रीडे जनयन् मुदम् ॥
tatas tu bhagavān kṛṣṇo vayasyair vraja-bālakaiḥ / saha-rāmo vraja-strīṇāṃ cikrīḍe janayan mudam //
कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमार-चापलम् । शृण्वन्त्याः किल तन्-मातुर् इति होचुः समागताः ॥
kṛṣṇasya gopyo ruciraṃ vīkṣya kaumāra-cāpalam / śṛṇvantyāḥ kila tan-mātur iti hocuḥ samāgatāḥ //
वत्सान् मुञ्चन् क्वचिद् असमये क्रोश-सञ्जात-हासः स्तेयं स्वाद्व् अत्त्य् अथ दधि-पयः कल्पितैः स्तेय-योगैः अम्प्; मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन् नात्ति भाण्डं भिन्नत्ति द्रव्यालाभे सगृह-कुपितो यात्य् उपक्रोश्य तोकान् ॥
vatsān muñcan kvacid asamaye krośa-sañjāta-hāsaḥ steyaṃ svādv atty atha dadhi-payaḥ kalpitaiḥ steya-yogaiḥ amp; markān bhokṣyan vibhajati sa cen nātti bhāṇḍaṃ bhinnatti dravyālābhe sagṛha-kupito yāty upakrośya tokān //
हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यैश् छिद्रं ह्य् अन्तर्-निहित-वयुनः शिक्य-भाण्डेषु तद्-वित् हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यैश् छिद्रं ह्य् अन्तर्-निहित-वयुनः शिक्य-भाण्डेषु तद्-वित् ध्वान्तागारे धृत-मणि-गणं स्वाङ्गम् अर्थ-प्रदीपं काले गोप्यो यर्हि गृह-कृत्येषु सुव्यग्र-चित्ताः ॥
hastāgrāhye racayati vidhiṃ pīṭhakolūkhalādyaiś chidraṃ hy antar-nihita-vayunaḥ śikya-bhāṇḍeṣu tad-vit hastāgrāhye racayati vidhiṃ pīṭhakolūkhalādyaiś chidraṃ hy antar-nihita-vayunaḥ śikya-bhāṇḍeṣu tad-vit dhvāntāgāre dhṛta-maṇi-gaṇaṃ svāṅgam artha-pradīpaṃ kāle gopyo yarhi gṛha-kṛtyeṣu suvyagra-cittāḥ //
एवं धार्ष्ट्यान्य् उशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ स्तेयोपायैर् विरचित-कृतिः सुप्रतीको यथास्ते एवं धार्ष्ट्यान्य् उशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ स्तेयोपायैर् विरचित-कृतिः सुप्रतीको यथास्ते इत्थं स्त्रीभिः स-भय-नयन-श्री-मुखालोकिनीभिर् व्याख्यातार्था प्रहसित-मुखी न ह्य् उपालब्धुम् ऐच्छत् ॥
evaṃ dhārṣṭyāny uśati kurute mehanādīni vāstau steyopāyair viracita-kṛtiḥ supratīko yathāste evaṃ dhārṣṭyāny uśati kurute mehanādīni vāstau steyopāyair viracita-kṛtiḥ supratīko yathāste itthaṃ strībhiḥ sa-bhaya-nayana-śrī-mukhālokinībhir vyākhyātārthā prahasita-mukhī na hy upālabdhum aicchat //
एकदा क्रीडमानास् ते रामाद्या गोप-दारकाः । कृष्णो मृदं भक्षितवान् इति मात्रे न्यवेदयन् ॥
ekadā krīḍamānās te rāmādyā gopa-dārakāḥ / kṛṣṇo mṛdaṃ bhakṣitavān iti mātre nyavedayan //
सा गृहीत्वा करे कृष्णम् उपालभ्य हितैषिणी । यशोदा भय-सम्भ्रान्त- प्रेक्षणाक्षम् अभाषत ॥
sā gṛhītvā kare kṛṣṇam upālabhya hitaiṣiṇī / yaśodā bhaya-sambhrānta- prekṣaṇākṣam abhāṣata //
कस्मान् मृदम् अदान्तात्मन् भवान् भक्षितवान् रहः । वदन्ति तावका ह्य् एते कुमारास् ते ऽग्रजो ऽप्य् अयम् ॥
kasmān mṛdam adāntātman bhavān bhakṣitavān rahaḥ / vadanti tāvakā hy ete kumārās te 'grajo 'py ayam //
नाहं भक्षितवान् अम्ब सर्वे मिथ्याभिशंसिनः । यदि सत्य-गिरस् तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम् ॥
nāhaṃ bhakṣitavān amba sarve mithyābhiśaṃsinaḥ / yadi satya-giras tarhi samakṣaṃ paśya me mukham //
यद्य् एवं तर्हि व्यादेही- त्य् उक्तः स भगवान् हरिः । व्यादत्ताव्याहतैश्वर्यः क्रीडा-मनुज-बालकः ॥
yady evaṃ tarhi vyādehī- ty uktaḥ sa bhagavān hariḥ / vyādattāvyāhataiśvaryaḥ krīḍā-manuja-bālakaḥ //
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत् स्थास्नु च खं दिशः । साद्रि-द्वीपाब्धि-भूगोलं स-वाय्व्-अग्नीन्दु-तारकम् ॥
sā tatra dadṛśe viśvaṃ jagat sthāsnu ca khaṃ diśaḥ / sādri-dvīpābdhi-bhūgolaṃ sa-vāyv-agnīndu-tārakam //
ज्योतिश्-चक्रं जलं तेजो नभस्वान् वियद् एव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास् त्रयः ॥
jyotiś-cakraṃ jalaṃ tejo nabhasvān viyad eva ca / vaikārikāṇīndriyāṇi mano mātrā guṇās trayaḥ //
एतद् विचित्रं सह-जीव-काल- स्वभाव-कर्माशय-लिङ्ग-भेदम् । सूनोस् तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानम् अवाप शङ्काम् ॥
etad vicitraṃ saha-jīva-kāla- svabhāva-karmāśaya-liṅga-bhedam / sūnos tanau vīkṣya vidāritāsye vrajaṃ sahātmānam avāpa śaṅkām //
किं स्वप्न एतद् उत देवमाया किं वा मदीयो बत बुद्धि-मोहः । अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्म-योगः ॥
kiṃ svapna etad uta devamāyā kiṃ vā madīyo bata buddhi-mohaḥ / atho amuṣyaiva mamārbhakasya yaḥ kaścanautpattika ātma-yogaḥ //
अथो यथावन् न वितर्क-गोचरं चेतो-मनः-कर्म-वचोभिर् अञ्जसा । यद्-आश्रयं येन यतः प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्-पदम् ॥
atho yathāvan na vitarka-gocaraṃ ceto-manaḥ-karma-vacobhir añjasā / yad-āśrayaṃ yena yataḥ pratīyate sudurvibhāvyaṃ praṇatāsmi tat-padam //
अहं ममासौ पतिर् एष मे सुतो व्रजेश्वरस्याखिल-वित्तपा सती । गोप्यश् च गोपाः सह-गोधनाश् च मे यन्-माययेत्थं कुमतिः स मे गतिः ॥
ahaṃ mamāsau patir eṣa me suto vrajeśvarasyākhila-vittapā satī / gopyaś ca gopāḥ saha-godhanāś ca me yan-māyayetthaṃ kumatiḥ sa me gatiḥ //
इत्थं विदित-तत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वरः । वैष्णवीं व्यतनोन् मायां पुत्र-स्नेहमयीं विभुः ॥
itthaṃ vidita-tattvāyāṃ gopikāyāṃ sa īśvaraḥ / vaiṣṇavīṃ vyatanon māyāṃ putra-snehamayīṃ vibhuḥ //
सद्यो नष्ट-स्मृतिर् गोपी सारोप्यारोहम् आत्मजम् । प्रवृद्ध-स्नेह-कलिल- हृदयासीद् यथा पुरा ॥
sadyo naṣṭa-smṛtir gopī sāropyāroham ātmajam / pravṛddha-sneha-kalila- hṛdayāsīd yathā purā //
त्रय्या चोपनिषद्भिश् च साङ्ख्य-योगैश् च सात्वतैः । उपगीयमान-माहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम् ॥
trayyā copaniṣadbhiś ca sāṅkhya-yogaiś ca sātvataiḥ / upagīyamāna-māhātmyaṃ hariṃ sāmanyatātmajam //
श्री-राजोवाच नन्दः किम् अकरोद् ब्रह्मन् श्रेय एवं महोदयम् । यशोदा च महा-भागा पपौ यस्याः स्तनं हरिः ॥
śrī-rājovāca nandaḥ kim akarod brahman śreya evaṃ mahodayam / yaśodā ca mahā-bhāgā papau yasyāḥ stanaṃ hariḥ //
पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् । गायन्त्य् अद्यापि कवयो यल् लोक-शमलापहम् ॥
pitarau nānvavindetāṃ kṛṣṇodārārbhakehitam / gāyanty adyāpi kavayo yal loka-śamalāpaham //
श्री-शुक उवाच द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस् तम् उवाच ह ॥
śrī-śuka uvāca droṇo vasūnāṃ pravaro dharayā bhāryayā saha / kariṣyamāṇa ādeśān brahmaṇas tam uvāca ha //
जातयोर् नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्तिः स्यात् परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत् ॥
jātayor nau mahādeve bhuvi viśveśvare harau / bhaktiḥ syāt paramā loke yayāñjo durgatiṃ taret //
अस्त्व् इत्य् उक्तः स भगवान् व्रजे द्रोणो महा-यशाः । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥
astv ity uktaḥ sa bhagavān vraje droṇo mahā-yaśāḥ / jajñe nanda iti khyāto yaśodā sā dharābhavat //
ततो भक्तिर् भगवति पुत्री-भूते जनार्दने । दम्पत्योर् नितराम् आसीद् गोप-गोपीषु भारत ॥
tato bhaktir bhagavati putrī-bhūte janārdane / dampatyor nitarām āsīd gopa-gopīṣu bhārata //
कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभुः । सह-रामो वसंश् चक्रे तेषां प्रीतिं स्व-लीलया ॥
kṛṣṇo brahmaṇa ādeśaṃ satyaṃ kartuṃ vraje vibhuḥ / saha-rāmo vasaṃś cakre teṣāṃ prītiṃ sva-līlayā //