श्री-शुक उवाच एकदा तु सभा-मध्य आस्थितो मुनिभिर् वृतः । ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैर् भ्रातृभिश् च युधिष्ठिरः ॥
śrī-śuka uvāca ekadā tu sabhā-madhya āsthito munibhir vṛtaḥ / brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyair bhrātṛbhiś ca yudhiṣṭhiraḥ //
आचार्यैः कुल-वृद्धैश् च ज्ञाति-सम्बन्धि-बान्धवैः । शृण्वताम् एव चैतेषाम् आभाष्येदम् उवाच ह ॥
ācāryaiḥ kula-vṛddhaiś ca jñāti-sambandhi-bāndhavaiḥ / śṛṇvatām eva caiteṣām ābhāṣyedam uvāca ha //
श्री-युधिष्ठिर उवाच क्रतु-राजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः । यक्ष्ये विभूतीर् भवतस् तत् सम्पादय नः प्रभो ॥
śrī-yudhiṣṭhira uvāca kratu-rājena govinda rājasūyena pāvanīḥ / yakṣye vibhūtīr bhavatas tat sampādaya naḥ prabho //
त्वत्-पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्य् अभद्र-नशने शुचयो गृणन्ति अम्प्; विन्दन्ति ते कमल-नाभ भवापवर्गम् आशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥
tvat-pāduke avirataṃ pari ye caranti dhyāyanty abhadra-naśane śucayo gṛṇanti amp; vindanti te kamala-nābha bhavāpavargam āśāsate yadi ta āśiṣa īśa nānye //
तद् देव-देव भवतश् चरणारविन्द- सेवानुभावम् इह पश्यतु लोक एषः तद् देव-देव भवतश् चरणारविन्द- सेवानुभावम् इह पश्यतु लोक एषः ये त्वां भजन्ति न भजन्त्य् उत वोभयेषां निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरु-सृञ्जयानाम् ॥
tad deva-deva bhavataś caraṇāravinda- sevānubhāvam iha paśyatu loka eṣaḥ tad deva-deva bhavataś caraṇāravinda- sevānubhāvam iha paśyatu loka eṣaḥ ye tvāṃ bhajanti na bhajanty uta vobhayeṣāṃ niṣṭhāṃ pradarśaya vibho kuru-sṛñjayānām //
न ब्रह्मणः स्व-पर-भेद-मतिस् तव स्यात् सर्वात्मनः सम-दृशः स्व-सुखानुभूतेः न ब्रह्मणः स्व-पर-भेद-मतिस् तव स्यात् सर्वात्मनः सम-दृशः स्व-सुखानुभूतेः संसेवतां सुर-तरोर् इव ते प्रसादः सेवानुरूपम् उदयो न विपर्ययो ऽत्र ॥
na brahmaṇaḥ sva-para-bheda-matis tava syāt sarvātmanaḥ sama-dṛśaḥ sva-sukhānubhūteḥ na brahmaṇaḥ sva-para-bheda-matis tava syāt sarvātmanaḥ sama-dṛśaḥ sva-sukhānubhūteḥ saṃsevatāṃ sura-taror iva te prasādaḥ sevānurūpam udayo na viparyayo 'tra //
श्री-भगवान् उवाच सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रु-कर्शन । कल्याणी येन ते कीर्तिर् लोकान् अनुभविष्यति ॥
śrī-bhagavān uvāca samyag vyavasitaṃ rājan bhavatā śatru-karśana / kalyāṇī yena te kīrtir lokān anubhaviṣyati //
ऋषीणां पितृ-देवानां सुहृदाम् अपि नः प्रभो । सर्वेषाम् अपि भूतानाम् ईप्सितः क्रतु-राड् अयम् ॥
ṛṣīṇāṃ pitṛ-devānāṃ suhṛdām api naḥ prabho / sarveṣām api bhūtānām īpsitaḥ kratu-rāḍ ayam //
विजित्य नृपतीन् सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । सम्भृत्य सर्व-सम्भारान् आहरस्व महा-क्रतुम् ॥
vijitya nṛpatīn sarvān kṛtvā ca jagatīṃ vaśe / sambhṛtya sarva-sambhārān āharasva mahā-kratum //
एते ते भ्रातरो राजंल् लोक-पालांश-सम्भवाः । जितो ऽस्म्य् आत्मवता ते ऽहं दुर्जयो यो ऽकृतात्मभिः ॥
ete te bhrātaro rājaṃl loka-pālāṃśa-sambhavāḥ / jito 'smy ātmavatā te 'haṃ durjayo yo 'kṛtātmabhiḥ //
न कश्चिन् मत्-परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर् वाभिभवेद् देवो ऽपि किम् उ पार्थिवः ॥
na kaścin mat-paraṃ loke tejasā yaśasā śriyā / vibhūtibhir vābhibhaved devo 'pi kim u pārthivaḥ //
श्री-शुक उवाच निशम्य भगवद्-गीतं प्रीतः फुल्ल-मुखाम्बुजः । भ्रातॄन् दिग्-विजये ऽयुङ्क्त विष्णु-तेजोपबृंहितान् ॥
śrī-śuka uvāca niśamya bhagavad-gītaṃ prītaḥ phulla-mukhāmbujaḥ / bhrātṝn dig-vijaye 'yuṅkta viṣṇu-tejopabṛṃhitān //
सहदेवं दक्षिणस्याम् आदिशत् सह सृञ्जयैः । दिशि प्रतीच्यां नकुलम् उदीच्यां सव्यसाचिनम् । प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैः ॥
sahadevaṃ dakṣiṇasyām ādiśat saha sṛñjayaiḥ / diśi pratīcyāṃ nakulam udīcyāṃ savyasācinam / prācyāṃ vṛkodaraṃ matsyaiḥ kekayaiḥ saha madrakaiḥ //
ते विजित्य नृपान् वीरा आजह्रुर् दिग्भ्य ओजसा । अजात-शत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥
te vijitya nṛpān vīrā ājahrur digbhya ojasā / ajāta-śatrave bhūri draviṇaṃ nṛpa yakṣyate //
श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर् ध्यायतो हरिः । आहोपायं तम् एवाद्य उद्धवो यम् उवाच ह ॥
śrutvājitaṃ jarāsandhaṃ nṛpater dhyāyato hariḥ / āhopāyaṃ tam evādya uddhavo yam uvāca ha //
भीमसेनो ऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्म-लिन्ग-धरास् त्रयः । जग्मुर् गिरिव्रजं तात बृहद्रथ-सुतो यतः ॥
bhīmaseno 'rjunaḥ kṛṣṇo brahma-linga-dharās trayaḥ / jagmur girivrajaṃ tāta bṛhadratha-suto yataḥ //
ते गत्वातिथ्य-वेलायां गृहेषु गृह-मेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्म-लिङ्गिनः ॥
te gatvātithya-velāyāṃ gṛheṣu gṛha-medhinam / brahmaṇyaṃ samayāceran rājanyā brahma-liṅginaḥ //
राजन् विद्ध्य् अतिथीन् प्राप्तान् अर्थिनो दूरम् आगतान् । तन् नः प्रयच्छ भद्रं ते यद् वयं कामयामहे ॥
rājan viddhy atithīn prāptān arthino dūram āgatān / tan naḥ prayaccha bhadraṃ te yad vayaṃ kāmayāmahe //
किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किम् अकार्यम् असाधुभिः । किं न देयं वदान्यानां कः परः सम-दर्शिनाम् ॥
kiṃ durmarṣaṃ titikṣūṇāṃ kim akāryam asādhubhiḥ / kiṃ na deyaṃ vadānyānāṃ kaḥ paraḥ sama-darśinām //
यो ऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः ॥
yo 'nityena śarīreṇa satāṃ geyaṃ yaśo dhruvam / nācinoti svayaṃ kalpaḥ sa vācyaḥ śocya eva saḥ //
हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिबिर् बलिः । व्याधः कपोतो बहवो ह्य् अध्रुवेण ध्रुवं गताः ॥
hariścandro rantideva uñchavṛttiḥ śibir baliḥ / vyādhaḥ kapoto bahavo hy adhruveṇa dhruvaṃ gatāḥ //
श्री-शुक उवाच स्वरैर् आकृतिभिस् तांस् तु प्रकोष्ठैर् ज्या-हतैर् अपि । राजन्य-बन्धून् विज्ञाय दृष्ट-पूर्वान् अचिन्तयत् ॥
śrī-śuka uvāca svarair ākṛtibhis tāṃs tu prakoṣṭhair jyā-hatair api / rājanya-bandhūn vijñāya dṛṣṭa-pūrvān acintayat //
राजन्य-बन्धवो ह्य् एते ब्रह्म-लिङ्गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानम् अपि दुस्त्यजम् ॥
rājanya-bandhavo hy ete brahma-liṅgāni bibhrati / dadāni bhikṣitaṃ tebhya ātmānam api dustyajam //
बलेर् नु श्रूयते कीर्तिर् वितता दिक्ष्व् अकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्र-व्याजेन विष्णुना ॥
baler nu śrūyate kīrtir vitatā dikṣv akalmaṣā / aiśvaryād bhraṃśitasyāpi vipra-vyājena viṣṇunā //
श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विज-रूपिणे । जानन्न् अपि महीम् प्रादाद् वार्यमाणो ऽपि दैत्य-राट् ॥
śriyaṃ jihīrṣatendrasya viṣṇave dvija-rūpiṇe / jānann api mahīm prādād vāryamāṇo 'pi daitya-rāṭ //
जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्व् अर्थः क्षत्र-बन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः ॥
jīvatā brāhmaṇārthāya ko nv arthaḥ kṣatra-bandhunā / dehena patamānena nehatā vipulaṃ yaśaḥ //
इत्य् उदार-मतिः प्राह कृष्णार्जुन-वृकोदरान् । हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्य् आत्म-शिरो ऽपि वः ॥
ity udāra-matiḥ prāha kṛṣṇārjuna-vṛkodarān / he viprā vriyatāṃ kāmo dadāmy ātma-śiro 'pi vaḥ //
श्री-भगवान् उवाच युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्य-काङ्क्षिणः ॥
śrī-bhagavān uvāca yuddhaṃ no dehi rājendra dvandvaśo yadi manyase / yuddhārthino vayaṃ prāptā rājanyā nānya-kāṅkṣiṇaḥ //
असौ वृकोदरः पार्थस् तस्य भ्रातार्जुनो ह्य् अयम् । अनयोर् मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥
asau vṛkodaraḥ pārthas tasya bhrātārjuno hy ayam / anayor mātuleyaṃ māṃ kṛṣṇaṃ jānīhi te ripum //
एवम् आवेदितो राजा जहासोच्चैः स्म मागधः । आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि वः ॥
evam āvedito rājā jahāsoccaiḥ sma māgadhaḥ / āha cāmarṣito mandā yuddhaṃ tarhi dadāmi vaḥ //
न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लव-तेजसा । मथुरां स्व-पुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः ॥
na tvayā bhīruṇā yotsye yudhi viklava-tejasā / mathurāṃ sva-purīṃ tyaktvā samudraṃ śaraṇaṃ gataḥ //
अयं तु वयसातुल्यो नाति-सत्त्वो न मे समः । अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस् तुल्य-बलो मम ॥
ayaṃ tu vayasātulyo nāti-sattvo na me samaḥ / arjuno na bhaved yoddhā bhīmas tulya-balo mama //
इत्य् उक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयम् आदाय निर्जगाम पुराद् बहिः ॥
ity uktvā bhīmasenāya prādāya mahatīṃ gadām / dvitīyāṃ svayam ādāya nirjagāma purād bahiḥ //
ततः समेखले वीरौ संयुक्ताव् इतरेतरम् । जघ्नतुर् वज्र-कल्पाभ्यां गदाभ्यां रण-दुर्मदौ ॥
tataḥ samekhale vīrau saṃyuktāv itaretaram / jaghnatur vajra-kalpābhyāṃ gadābhyāṃ raṇa-durmadau //
मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणम् एव च । चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोर् इव रङ्गिणोः ॥
maṇḍalāni vicitrāṇi savyaṃ dakṣiṇam eva ca / caratoḥ śuśubhe yuddhaṃ naṭayor iva raṅgiṇoḥ //
ततश् चट-चटा-शब्दो वज्र-निष्पेस-सन्निभः । गदयोः क्षिप्तयो राजन् दन्तयोर् इव दन्तिनोः ॥
tataś caṭa-caṭā-śabdo vajra-niṣpesa-sannibhaḥ / gadayoḥ kṣiptayo rājan dantayor iva dantinoḥ //
ते वै गदे भुज-जवेन निपात्यमाने अन्योन्यतो ऽंस-कटि-पाद-करोरु-जत्रुम् अम्प्; चूर्णी-बभूवतुर् उपेत्य यथार्क-शाखे संयुध्यतोर् द्विरदयोर् इव दीप्त-मन्व्योः ॥
te vai gade bhuja-javena nipātyamāne anyonyato 'ṃsa-kaṭi-pāda-karoru-jatrum amp; cūrṇī-babhūvatur upetya yathārka-śākhe saṃyudhyator dviradayor iva dīpta-manvyoḥ //
इत्थं तयोः प्रहतयोर् गदयोर् नृ-वीरौ क्रुद्धौ स्व-मुष्टिभिर् अयः-स्परशैर् अपिष्टाम् इत्थं तयोः प्रहतयोर् गदयोर् नृ-वीरौ क्रुद्धौ स्व-मुष्टिभिर् अयः-स्परशैर् अपिष्टाम् शब्दस् तयोः प्रहरतोर् इभयोर् इवासीन् निर्घात-वज्र-परुषस् तल-ताडनोत्थः ॥
itthaṃ tayoḥ prahatayor gadayor nṛ-vīrau kruddhau sva-muṣṭibhir ayaḥ-sparaśair apiṣṭām itthaṃ tayoḥ prahatayor gadayor nṛ-vīrau kruddhau sva-muṣṭibhir ayaḥ-sparaśair apiṣṭām śabdas tayoḥ praharator ibhayor ivāsīn nirghāta-vajra-paruṣas tala-tāḍanotthaḥ //
तयोर् एवं प्रहरतोः सम-शिक्षा-बलौजसोः । निर्विशेषम् अभूद् युद्धम् अक्षीण-जवयोर् नृप ॥
tayor evaṃ praharatoḥ sama-śikṣā-balaujasoḥ / nirviśeṣam abhūd yuddham akṣīṇa-javayor nṛpa //
शत्रोर् जन्म-मृती विद्वाञ् जीवितं च जरा-कृतम् । पार्थम् आप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद् धरिः ॥
śatror janma-mṛtī vidvāñ jīvitaṃ ca jarā-kṛtam / pārtham āpyāyayan svena tejasācintayad dhariḥ //
सञ्चिन्त्यारी-वधोपायं भीमस्यामोघ-दर्शनः । दर्शयाम् आस विटपं पाटयन्न् इव संज्ञया ॥
sañcintyārī-vadhopāyaṃ bhīmasyāmogha-darśanaḥ / darśayām āsa viṭapaṃ pāṭayann iva saṃjñayā //
तद् विज्ञाय महा-सत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः । गृहीत्वा पादयोः शत्रुं पातयाम् आस भू-तले ॥
tad vijñāya mahā-sattvo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ / gṛhītvā pādayoḥ śatruṃ pātayām āsa bhū-tale //
एकम् पादं पदाक्रम्य दोर्भ्याम् अन्यं प्रगृह्य सः । गुदतः पाटयाम् आस शाखम् इव महा-गजः ॥
ekam pādaṃ padākramya dorbhyām anyaṃ pragṛhya saḥ / gudataḥ pāṭayām āsa śākham iva mahā-gajaḥ //
एक-पादोरु-वृषण- कटि-पृष्ठ-स्तनांसके । एक-बाह्व्-अक्षि-भ्रू-कर्णे शकले ददृशुः प्रजाः ॥
eka-pādoru-vṛṣaṇa- kaṭi-pṛṣṭha-stanāṃsake / eka-bāhv-akṣi-bhrū-karṇe śakale dadṛśuḥ prajāḥ //
हाहा-कारो महान् आसीन् निहते मगधेश्वरे । पूजयाम् आसतुर् भीमं परिरभ्य जयाच्यतौ ॥
hāhā-kāro mahān āsīn nihate magadheśvare / pūjayām āsatur bhīmaṃ parirabhya jayācyatau //
सहदेवं तत्-तनयं भगवान् भूत-भावनः । अभ्यषिञ्चद् अमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभुः । मोचयाम् आस राजन्यान् संरुद्धा मागधेन ये ॥
sahadevaṃ tat-tanayaṃ bhagavān bhūta-bhāvanaḥ / abhyaṣiñcad ameyātmā magadhānāṃ patiṃ prabhuḥ / mocayām āsa rājanyān saṃruddhā māgadhena ye //