श्री-राजोवाच येन येनावतारेण भगवान् हरिर् ईश्वरः । करोति कर्ण-रम्याणि मनो-ज्ञानि च नः प्रभो ॥
śrī-rājovāca yena yenāvatāreṇa bhagavān harir īśvaraḥ / karoti karṇa-ramyāṇi mano-jñāni ca naḥ prabho //
यच्-छृण्वतो ऽपैत्य् अरतिर् वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्य् अचिरेण पुंसः । भक्तिर् हरौ तत्-पुरुषे च सख्यं तद् एव हारं वद मन्यसे चेत् ॥
yac-chṛṇvato 'paity aratir vitṛṣṇā sattvaṃ ca śuddhyaty acireṇa puṃsaḥ / bhaktir harau tat-puruṣe ca sakhyaṃ tad eva hāraṃ vada manyase cet //
अथान्यद् अपि कृष्णस्य तोकाचरितम् अद्भुतम् । मानुषं लोकम् आसाद्य तज्-जातिम् अनुरुन्धतः ॥
athānyad api kṛṣṇasya tokācaritam adbhutam / mānuṣaṃ lokam āsādya taj-jātim anurundhataḥ //
श्री-शुक उवाच कदाचिद् औत्थानिक-कौतुकाप्लवे जन्मर्क्ष-योगे समवेत-योषिताम् । वादित्र-गीत-द्विज-मन्त्र-वाचकैश् चकार सूनोर् अभिषेचनं सती ॥
śrī-śuka uvāca kadācid autthānika-kautukāplave janmarkṣa-yoge samaveta-yoṣitām / vāditra-gīta-dvija-mantra-vācakaiś cakāra sūnor abhiṣecanaṃ satī //
नन्दस्य पत्नी कृत-मज्जनादिकं विप्रैः कृत-स्वस्त्ययनं सुपूजितैः । अन्नाद्य-वासः-स्रग्-अभीष्ट-धेनुभिः सञ्जात-निद्राक्षम् अशीशयच् छनैः ॥
nandasya patnī kṛta-majjanādikaṃ vipraiḥ kṛta-svastyayanaṃ supūjitaiḥ / annādya-vāsaḥ-srag-abhīṣṭa-dhenubhiḥ sañjāta-nidrākṣam aśīśayac chanaiḥ //
औत्थानिकौत्सुक्य-मना मनस्विनी समागतान् पूजयती व्रजौकसः । नैवाशृणोद् वै रुदितं सुतस्य सा रुदन् स्तनार्थी चरणाव् उदक्षिपत् ॥
autthānikautsukya-manā manasvinī samāgatān pūjayatī vrajaukasaḥ / naivāśṛṇod vai ruditaṃ sutasya sā rudan stanārthī caraṇāv udakṣipat //
अधः-शयानस्य शिशोर् अनो ऽल्पक- प्रवाल-मृद्व्-अङ्घ्रि-हतं व्यवर्तत । विध्वस्त-नाना-रस-कुप्य-भाजनं व्यत्यस्त-चक्राक्ष-विभिन्न-कूबरम् ॥
adhaḥ-śayānasya śiśor ano 'lpaka- pravāla-mṛdv-aṅghri-hataṃ vyavartata / vidhvasta-nānā-rasa-kupya-bhājanaṃ vyatyasta-cakrākṣa-vibhinna-kūbaram //
दृष्ट्वा यशोदा-प्रमुखा व्रज-स्त्रिय औत्थानिके कर्मणि याः समागताः अम्प्; नन्दादयश् चाद्भुत-दर्शनाकुलाः कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात् ॥
dṛṣṭvā yaśodā-pramukhā vraja-striya autthānike karmaṇi yāḥ samāgatāḥ amp; nandādayaś cādbhuta-darśanākulāḥ kathaṃ svayaṃ vai śakaṭaṃ viparyagāt //
ऊचुर् अव्यवसित-मतीन् गोपान् गोपीश् च बालकाः । रुदतानेन पादेन क्षिप्तम् एतन् न संशयः ॥
ūcur avyavasita-matīn gopān gopīś ca bālakāḥ / rudatānena pādena kṣiptam etan na saṃśayaḥ //
न ते श्रद्दधिरे गोपा बाल-भाषितम् इत्य् उत । अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदुः ॥
na te śraddadhire gopā bāla-bhāṣitam ity uta / aprameyaṃ balaṃ tasya bālakasya na te viduḥ //
रुदन्तं सुतम् आदाय यशोदा ग्रह-शङ्किता । कृत-स्वस्त्ययनं विप्रैः सूक्तैः स्तनम् अपाययत् ॥
rudantaṃ sutam ādāya yaśodā graha-śaṅkitā / kṛta-svastyayanaṃ vipraiḥ sūktaiḥ stanam apāyayat //
पूर्ववत् स्थापितं गोपैर् बलिभिः स-परिच्छदम् । विप्रा हुत्वार्चयां चक्रुर् दध्य्-अक्षत-कुशाम्बुभिः ॥
pūrvavat sthāpitaṃ gopair balibhiḥ sa-paricchadam / viprā hutvārcayāṃ cakrur dadhy-akṣata-kuśāmbubhiḥ //
ये ऽसूयानृत-दम्भेर्षा- हिंसा-मान-विवर्जिताः । न तेषां सत्य-शीलानाम् आशिषो विफलाः कृताः ॥
ye 'sūyānṛta-dambherṣā- hiṃsā-māna-vivarjitāḥ / na teṣāṃ satya-śīlānām āśiṣo viphalāḥ kṛtāḥ //
इति बालकम् आदाय सामर्ग्-यजुर्-उपाकृतैः । जलैः पवित्रौषधिभिर् अभिषिच्य द्विजोत्तमैः ॥
iti bālakam ādāya sāmarg-yajur-upākṛtaiḥ / jalaiḥ pavitrauṣadhibhir abhiṣicya dvijottamaiḥ //
वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्द-गोपः समाहितः । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्यः प्रादाद् अन्नं महा-गुणम् ॥
vācayitvā svastyayanaṃ nanda-gopaḥ samāhitaḥ / hutvā cāgniṃ dvijātibhyaḥ prādād annaṃ mahā-guṇam //
गावः सर्व-गुणोपेता वासः-स्रग्-रुक्म-मालिनीः । आत्मजाभ्युदयार्थाय प्रादात् ते चान्वयुञ्जत ॥
gāvaḥ sarva-guṇopetā vāsaḥ-srag-rukma-mālinīḥ / ātmajābhyudayārthāya prādāt te cānvayuñjata //
विप्रा मन्त्र-विदो युक्तास् तैर् याः प्रोक्तास् तथाशिषः । ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिद् अपि स्फुटम् ॥
viprā mantra-vido yuktās tair yāḥ proktās tathāśiṣaḥ / tā niṣphalā bhaviṣyanti na kadācid api sphuṭam //
एकदारोहम् आरूढं लालयन्ती सुतं सती । गरिमाणं शिशोर् वोढुं न सेहे गिरि-कूटवत् ॥
ekadāroham ārūḍhaṃ lālayantī sutaṃ satī / garimāṇaṃ śiśor voḍhuṃ na sehe giri-kūṭavat //
भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भार-पीडिता । महा-पुरुषम् आदध्यौ जगताम् आस कर्मसु ॥
bhūmau nidhāya taṃ gopī vismitā bhāra-pīḍitā / mahā-puruṣam ādadhyau jagatām āsa karmasu //
दैत्यो नाम्ना तृणावर्तः कंस-भृत्यः प्रणोदितः । चक्रवात-स्वरूपेण जहारासीनम् अर्भकम् ॥
daityo nāmnā tṛṇāvartaḥ kaṃsa-bhṛtyaḥ praṇoditaḥ / cakravāta-svarūpeṇa jahārāsīnam arbhakam //
गोकुलं सर्वम् आवृण्वन् मुष्णंश् चक्षूंषि रेणुभिः । ईरयन् सुमहा-घोर- शब्देन प्रदिशो दिशः ॥
gokulaṃ sarvam āvṛṇvan muṣṇaṃś cakṣūṃṣi reṇubhiḥ / īrayan sumahā-ghora- śabdena pradiśo diśaḥ //
मुहूर्तम् अभवद् गोष्ठं रजसा तमसावृतम् । सुतं यशोदा नापश्यत् तस्मिन् न्यस्तवती यतः ॥
muhūrtam abhavad goṣṭhaṃ rajasā tamasāvṛtam / sutaṃ yaśodā nāpaśyat tasmin nyastavatī yataḥ //
नापश्यत् कश्चनात्मानं परं चापि विमोहितः । तृणावर्त-निसृष्टाभिः शर्कराभिर् उपद्रुतः ॥
nāpaśyat kaścanātmānaṃ paraṃ cāpi vimohitaḥ / tṛṇāvarta-nisṛṣṭābhiḥ śarkarābhir upadrutaḥ //
इति खर-पवन-चक्र-पांशु-वर्षे सुत-पदवीम् अबलाविलक्ष्य माता । अतिकरुणम् अनुस्मरन्त्य् अशोचद् भुवि पतिता मृत-वत्सका यथा गौः ॥
iti khara-pavana-cakra-pāṃśu-varṣe suta-padavīm abalāvilakṣya mātā / atikaruṇam anusmaranty aśocad bhuvi patitā mṛta-vatsakā yathā gauḥ //
रुदितम् अनुनिशम्य तत्र गोप्यो भृशम् अनुतप्त-धियो ऽश्रु-पूर्ण-मुख्यः । रुरुदुर् अनुपलभ्य नन्द-सूनुं पवन उपारत-पांशु-वर्ष-वेगे ॥
ruditam anuniśamya tatra gopyo bhṛśam anutapta-dhiyo 'śru-pūrṇa-mukhyaḥ / rurudur anupalabhya nanda-sūnuṃ pavana upārata-pāṃśu-varṣa-vege //
तृणावर्तः शान्त-रयो वात्या-रूप-धरो हरन् । कृष्णं नभो-गतो गन्तुं नाशक्नोद् भूरि-भार-भृत् ॥
tṛṇāvartaḥ śānta-rayo vātyā-rūpa-dharo haran / kṛṣṇaṃ nabho-gato gantuṃ nāśaknod bhūri-bhāra-bhṛt //
तम् अश्मानं मन्यमान आत्मनो गुरु-मत्तया । गले गृहीत उत्स्रष्टुं नाशक्नोद् अद्भुतार्भकम् ॥
tam aśmānaṃ manyamāna ātmano guru-mattayā / gale gṛhīta utsraṣṭuṃ nāśaknod adbhutārbhakam //
गल-ग्रहण-निश्चेष्टो दैत्यो निर्गत-लोचनः । अव्यक्त-रावो न्यपतत् सह-बालो व्यसुर् व्रजे ॥
gala-grahaṇa-niśceṣṭo daityo nirgata-locanaḥ / avyakta-rāvo nyapatat saha-bālo vyasur vraje //
तम् अन्तरिक्षात् पतितं शिलायां विशीर्ण-सर्वावयवं करालम् । पुरं यथा रुद्र-शरेण विद्धं स्त्रियो रुदत्यो ददृशुः समेताः ॥
tam antarikṣāt patitaṃ śilāyāṃ viśīrṇa-sarvāvayavaṃ karālam / puraṃ yathā rudra-śareṇa viddhaṃ striyo rudatyo dadṛśuḥ sametāḥ //
प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिताः कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम् । तं स्वस्तिमन्तं पुरुषाद-नीतं विहायसा मृत्यु-मुखात् प्रमुक्तम् । गोप्यश् च गोपाः किल नन्द-मुख्या लब्ध्वा पुनः प्रापुर् अतीव मोदम् ॥
prādāya mātre pratihṛtya vismitāḥ kṛṣṇaṃ ca tasyorasi lambamānam / taṃ svastimantaṃ puruṣāda-nītaṃ vihāyasā mṛtyu-mukhāt pramuktam / gopyaś ca gopāḥ kila nanda-mukhyā labdhvā punaḥ prāpur atīva modam //
अहो बतात्य्-अद्भुतम् एष रक्षसा बालो निवृत्तिं गमितो ऽभ्यगात् पुनः । हिंस्रः स्व-पापेन विहिंसितः खलः साधुः समत्वेन भयाद् विमुच्यते ॥
aho batāty-adbhutam eṣa rakṣasā bālo nivṛttiṃ gamito 'bhyagāt punaḥ / hiṃsraḥ sva-pāpena vihiṃsitaḥ khalaḥ sādhuḥ samatvena bhayād vimucyate //
किं नस् तपश् चीर्णम् अधोक्षजार्चनं पूर्तेष्ट-दत्तम् उत भूत-सौहृदम् अम्प्; यत् सम्परेतः पुनर् एव बालको दिष्ट्या स्व-बन्धून् प्रणयन्न् उपस्थितः ॥
kiṃ nas tapaś cīrṇam adhokṣajārcanaṃ pūrteṣṭa-dattam uta bhūta-sauhṛdam amp; yat samparetaḥ punar eva bālako diṣṭyā sva-bandhūn praṇayann upasthitaḥ //
दृष्ट्वाद्भुतानि बहुशो नन्द-गोपो बृहद्वने । वसुदेव-वचो भूयो मानयाम् आस विस्मितः ॥
dṛṣṭvādbhutāni bahuśo nanda-gopo bṛhadvane / vasudeva-vaco bhūyo mānayām āsa vismitaḥ //
एकदार्भकम् आदाय स्वाङ्कम् आरोप्य भामिनी । प्रस्नुतं पाययाम् आस स्तनं स्नेह-परिप्लुता ॥
ekadārbhakam ādāya svāṅkam āropya bhāminī / prasnutaṃ pāyayām āsa stanaṃ sneha-pariplutā //
पीत-प्रायस्य जननी सुतस्य रुचिर-स्मितम् । मुखं लालयती राजञ् जृम्भतो ददृशे इदम् ॥
pīta-prāyasya jananī sutasya rucira-smitam / mukhaṃ lālayatī rājañ jṛmbhato dadṛśe idam //
खं रोदसी ज्योतिर्-अनीकम् आशाः सूर्येन्दु-वह्नि-श्वसनाम्बुधींश् च । द्वीपान् नगांस् तद्-दुहितॄर् वनानि भूतानि यानि स्थिर-जङ्गमानि ॥
khaṃ rodasī jyotir-anīkam āśāḥ sūryendu-vahni-śvasanāmbudhīṃś ca / dvīpān nagāṃs tad-duhitṝr vanāni bhūtāni yāni sthira-jaṅgamāni //
सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जात-वेपथुः । सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत् सुविस्मिता ॥
sā vīkṣya viśvaṃ sahasā rājan sañjāta-vepathuḥ / sammīlya mṛgaśāvākṣī netre āsīt suvismitā //