श्री-शुक उवाच पितराव् उपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः । मा भूद् इति निजां मायां ततान जन-मोहिनीम् ॥
śrī-śuka uvāca pitarāv upalabdhārthau viditvā puruṣottamaḥ / mā bhūd iti nijāṃ māyāṃ tatāna jana-mohinīm //
उवाच पितराव् एत्य साग्रजः सात्वनर्षभः । प्रश्रयावनतः प्रीणन्न् अम्ब तातेति सादरम् ॥
uvāca pitarāv etya sāgrajaḥ sātvanarṣabhaḥ / praśrayāvanataḥ prīṇann amba tāteti sādaram //
नास्मत्तो युवयोस् तात नित्योत्कण्ठितयोर् अपि । बाल्य-पौगण्ड-कैशोराः पुत्राभ्याम् अभवन् क्वचित् ॥
nāsmatto yuvayos tāta nityotkaṇṭhitayor api / bālya-paugaṇḍa-kaiśorāḥ putrābhyām abhavan kvacit //
न लब्धो दैव-हतयोर् वासो नौ भवद्-अन्तिके । यां बालाः पितृ-गेह-स्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥
na labdho daiva-hatayor vāso nau bhavad-antike / yāṃ bālāḥ pitṛ-geha-sthā vindante lālitā mudam //
सर्वार्थ-सम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः । न तयोर् याति निर्वेशं पित्रोर् मर्त्यः शतायुषा ॥
sarvārtha-sambhavo deho janitaḥ poṣito yataḥ / na tayor yāti nirveśaṃ pitror martyaḥ śatāyuṣā //
यस् तयोर् आत्मजः कल्प आत्मना च धनेन च । वृत्तिं न दद्यात् तं प्रेत्य स्व-मांसं खादयन्ति हि ॥
yas tayor ātmajaḥ kalpa ātmanā ca dhanena ca / vṛttiṃ na dadyāt taṃ pretya sva-māṃsaṃ khādayanti hi //
मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतम् शिशुम् । गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पो ऽबिभ्रच् छ्वसन्-मृतः ॥
mātaraṃ pitaraṃ vṛddhaṃ bhāryāṃ sādhvīṃ sutam śiśum / guruṃ vipraṃ prapannaṃ ca kalpo 'bibhrac chvasan-mṛtaḥ //
तन् नाव् अकल्पयोः कंसान् नित्यम् उद्विग्न-चेतसोः । मोघम् एते व्यतिक्रान्ता दिवसा वाम् अनर्चतोः ॥
tan nāv akalpayoḥ kaṃsān nityam udvigna-cetasoḥ / mogham ete vyatikrāntā divasā vām anarcatoḥ //
तत् क्षन्तुम् अर्हथस् तात मातर् नौ पर-तन्त्रयोः । अकुर्वतोर् वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर् दुर्हृदा भृशम् ॥
tat kṣantum arhathas tāta mātar nau para-tantrayoḥ / akurvator vāṃ śuśrūṣāṃ kliṣṭayor durhṛdā bhṛśam //
श्री-शुक उवाच इति माया-मनुष्यस्य हरेर् विश्वात्मनो गिरा । मोहिताव् अङ्कम् आरोप्य परिष्वज्यापतुर् मुदम् ॥
śrī-śuka uvāca iti māyā-manuṣyasya harer viśvātmano girā / mohitāv aṅkam āropya pariṣvajyāpatur mudam //
सिञ्चन्ताव् अश्रु-धाराभिः स्नेह-पाशेन चावृतौ । न किञ्चिद् ऊचतू राजन् बाष्प-कण्ठौ विमोहितौ ॥
siñcantāv aśru-dhārābhiḥ sneha-pāśena cāvṛtau / na kiñcid ūcatū rājan bāṣpa-kaṇṭhau vimohitau //
एवम् आश्वास्य पितरौ भगवान् देवकी-सुतः । मातामहं तूग्रसेनं यदूनाम् अकरोन् णृपम् ॥
evam āśvāsya pitarau bhagavān devakī-sutaḥ / mātāmahaṃ tūgrasenaṃ yadūnām akaron ṇṛpam //
आह चास्मान् महा-राज प्रजाश् चाज्ञप्तुम् अर्हसि । ययाति-शापाद् यदुभिर् नासितव्यं नृपासने ॥
āha cāsmān mahā-rāja prajāś cājñaptum arhasi / yayāti-śāpād yadubhir nāsitavyaṃ nṛpāsane //
मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः । बलिं हरन्त्य् अवनताः किम् उतान्ये नराधिपाः ॥
mayi bhṛtya upāsīne bhavato vibudhādayaḥ / baliṃ haranty avanatāḥ kim utānye narādhipāḥ //
सर्वान् स्वान् ज्ञति-सम्बन्धान् दिग्भ्यः कंस-भयाकुलान् । यदु-वृष्ण्य्-अन्धक-मधु दाशार्ह-कुकुरादिकान् ॥
sarvān svān jñati-sambandhān digbhyaḥ kaṃsa-bhayākulān / yadu-vṛṣṇy-andhaka-madhu dāśārha-kukurādikān //
सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावास-कर्शितान् । न्यवासयत् स्व-गेहेषु वित्तैः सन्तर्प्य विश्व-कृत् ॥
sabhājitān samāśvāsya videśāvāsa-karśitān / nyavāsayat sva-geheṣu vittaiḥ santarpya viśva-kṛt //
कृष्ण-सङ्कर्षण-भुजैर् गुप्ता लब्ध-मनोरथाः । गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्ण-राम-गत-ज्वराः ॥
kṛṣṇa-saṅkarṣaṇa-bhujair guptā labdha-manorathāḥ / gṛheṣu remire siddhāḥ kṛṣṇa-rāma-gata-jvarāḥ //
वीक्षन्तो ऽहर् अहः प्रीता मुकुन्द-वदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत् स-दय-स्मित-वीक्षणम् ॥
vīkṣanto 'har ahaḥ prītā mukunda-vadanāmbujam / nityaṃ pramuditaṃ śrīmat sa-daya-smita-vīkṣaṇam //
तत्र प्रवयसो ऽप्य् आसन् युवानो ऽति-बलौजसः । पिबन्तो ऽक्षैर् मुकुन्दस्य मुखाम्बुज-सुधां मुहुः ॥
tatra pravayaso 'py āsan yuvāno 'ti-balaujasaḥ / pibanto 'kṣair mukundasya mukhāmbuja-sudhāṃ muhuḥ //
अथ नन्दं समसाद्य भगवान् देवकी-सुतः । सङ्कर्षणश् च राजेन्द्र परिष्वज्येदम् ऊचतुः ॥
atha nandaṃ samasādya bhagavān devakī-sutaḥ / saṅkarṣaṇaś ca rājendra pariṣvajyedam ūcatuḥ //
पितर् युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् । पित्रोर् अभ्यधिका प्रीतिर् आत्मजेष्व् आत्मनो ऽपि हि ॥
pitar yuvābhyāṃ snigdhābhyāṃ poṣitau lālitau bhṛśam / pitror abhyadhikā prītir ātmajeṣv ātmano 'pi hi //
स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्व-पुत्र-वत् । शिशून् बन्धुभिर् उत्सृष्टान् अकल्पैः पोष-रक्षणे ॥
sa pitā sā ca jananī yau puṣṇītāṃ sva-putra-vat / śiśūn bandhubhir utsṛṣṭān akalpaiḥ poṣa-rakṣaṇe //
यात यूयं व्रजंन् तात वयं च स्नेह-दुःखितान् । ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥
yāta yūyaṃ vrajaṃn tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān / jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham //
एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं स-व्रजम् अच्युतः । वासो-ऽलङ्कार-कुप्याद्यैर् अर्हयाम् आस सादरम् ॥
evaṃ sāntvayya bhagavān nandaṃ sa-vrajam acyutaḥ / vāso-'laṅkāra-kupyādyair arhayām āsa sādaram //
इत्य् उक्तस् तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणय-विह्वलः । पूरयन्न् अश्रुभिर् नेत्रे सह गोपैर् व्रजं ययौ ॥
ity uktas tau pariṣvajya nandaḥ praṇaya-vihvalaḥ / pūrayann aśrubhir netre saha gopair vrajaṃ yayau //
अथ शूर-सुतो राजन् पुत्रयोः समकारयत् । पुरोधसा ब्राह्मणैश् च यथावद् द्विज-संस्कृतिम् ॥
atha śūra-suto rājan putrayoḥ samakārayat / purodhasā brāhmaṇaiś ca yathāvad dvija-saṃskṛtim //
तेभ्यो ऽदाद् दक्षिणा गावो रुक्म-मालाः स्व्-अलङ्कृताः । स्व्-अलङ्कृतेभ्यः सम्पूज्य स-वत्साः क्षौम-मालिनीः ॥
tebhyo 'dād dakṣiṇā gāvo rukma-mālāḥ sv-alaṅkṛtāḥ / sv-alaṅkṛtebhyaḥ sampūjya sa-vatsāḥ kṣauma-mālinīḥ //
याः कृष्ण-राम-जन्मर्क्षे मनो-दत्ता महा-मतिः । ताश् चाददाद् अनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृताः ॥
yāḥ kṛṣṇa-rāma-janmarkṣe mano-dattā mahā-matiḥ / tāś cādadād anusmṛtya kaṃsenādharmato hṛtāḥ //
ततश् च लब्ध-संस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सु-व्रतौ । गर्गाद् यदु-कुलाचार्याद् गायत्रं व्रतम् आस्थितौ ॥
tataś ca labdha-saṃskārau dvijatvaṃ prāpya su-vratau / gargād yadu-kulācāryād gāyatraṃ vratam āsthitau //
प्रभवौ सर्व-विद्यानां सर्व-ज्ञौ जगद्-ईश्वरौ । नान्य-सिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितैः ॥
prabhavau sarva-vidyānāṃ sarva-jñau jagad-īśvarau / nānya-siddhāmalaṃ jñānaṃ gūhamānau narehitaiḥ //
अथो गुरु-कुले वासम् इच्छन्ताव् उपजग्मतुः । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्य् अवन्ति-पुर-वासिनम् ॥
atho guru-kule vāsam icchantāv upajagmatuḥ / kāśyaṃ sāndīpaniṃ nāma hy avanti-pura-vāsinam //
यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिम् अनिन्दिताम् । ग्राहयन्ताव् उपेतौ स्म भक्त्या देवम् इवादृतौ ॥
yathopasādya tau dāntau gurau vṛttim aninditām / grāhayantāv upetau sma bhaktyā devam ivādṛtau //
तयोर् द्विज-वरस् तुष्टः शुद्ध-भावानुवृत्तिभिः । प्रोवाच वेदान् अखिलान् सङ्गोपनिषदो गुरुः ॥
tayor dvija-varas tuṣṭaḥ śuddha-bhāvānuvṛttibhiḥ / provāca vedān akhilān saṅgopaniṣado guruḥ //
स-रहस्यं धनुर्-वेदं धर्मान् न्याय-पथांस् तथा । तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राज-नीतिं च षड्-विधाम् ॥
sa-rahasyaṃ dhanur-vedaṃ dharmān nyāya-pathāṃs tathā / tathā cānvīkṣikīṃ vidyāṃ rāja-nītiṃ ca ṣaḍ-vidhām //
सर्वं नर-वर-श्रेष्ठौ सर्व-विद्या-प्रवर्तकौ । सकृन् निगद-मात्रेण तौ सञ्जगृहतुर् नृप ॥
sarvaṃ nara-vara-śreṣṭhau sarva-vidyā-pravartakau / sakṛn nigada-mātreṇa tau sañjagṛhatur nṛpa //
अहो-रात्रैश् चतुः-षष्ट्या संयत्तौ तावतीः कलाः । गुरु-दक्षिणयाचार्यं छन्दयाम् आसतुर् नृप ॥
aho-rātraiś catuḥ-ṣaṣṭyā saṃyattau tāvatīḥ kalāḥ / guru-dakṣiṇayācāryaṃ chandayām āsatur nṛpa //
द्विजस् तयोस् तं महिमानम् अद्भुतं संलोक्ष्य राजन्न् अति-मानुसीं मतिम् अम्प्; सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं बालं प्रभासे वरयां बभूव ह ॥
dvijas tayos taṃ mahimānam adbhutaṃ saṃlokṣya rājann ati-mānusīṃ matim amp; sammantrya patnyā sa mahārṇave mṛtaṃ bālaṃ prabhāse varayāṃ babhūva ha //
तेथेत्य् अथारुह्य महा-रथौ रथं प्रभासम् आसाद्य दुरन्त-विक्रमौ तेथेत्य् अथारुह्य महा-रथौ रथं प्रभासम् आसाद्य दुरन्त-विक्रमौ वेलाम् उपव्रज्य निषीदतुः क्षनं सिन्धुर् विदित्वार्हनम् आहरत् तयोः ॥
tethety athāruhya mahā-rathau rathaṃ prabhāsam āsādya duranta-vikramau tethety athāruhya mahā-rathau rathaṃ prabhāsam āsādya duranta-vikramau velām upavrajya niṣīdatuḥ kṣanaṃ sindhur viditvārhanam āharat tayoḥ //
तम् आह भगवान् आशु गुरु-पुत्रः प्रदीयताम् । यो ऽसाव् इह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा ॥
tam āha bhagavān āśu guru-putraḥ pradīyatām / yo 'sāv iha tvayā grasto bālako mahatormiṇā //
श्री-समुद्र उवाच न चाहार्षम् अहं देव दैत्यः पञ्चजनो महान् । अन्तर्-जल-चरः कृष्ण शङ्ख-रूप-धरो ऽसुरः ॥
śrī-samudra uvāca na cāhārṣam ahaṃ deva daityaḥ pañcajano mahān / antar-jala-caraḥ kṛṣṇa śaṅkha-rūpa-dharo 'suraḥ //
आस्ते तेनाहृतो नूनं तच् छ्रुत्वा सत्वरं प्रभुः । जलम् आविश्य तं हत्वा नापश्यद् उदरे ऽर्भकम् ॥
āste tenāhṛto nūnaṃ tac chrutvā satvaraṃ prabhuḥ / jalam āviśya taṃ hatvā nāpaśyad udare 'rbhakam //
तद्-अङ्ग-प्रभवं शङ्खम् आदाय रथम् आगमत् । ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥
tad-aṅga-prabhavaṃ śaṅkham ādāya ratham āgamat / tataḥ saṃyamanīṃ nāma yamasya dayitāṃ purīm //
गत्वा जनार्दनः शङ्खं प्रदध्मौ स-हलायुधः । शङ्ख-निर्ह्रादम् आकर्ण्य प्रजा-संयमनो यमः ॥
gatvā janārdanaḥ śaṅkhaṃ pradadhmau sa-halāyudhaḥ / śaṅkha-nirhrādam ākarṇya prajā-saṃyamano yamaḥ //
तयोः सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्य्-उपबृंहिताम् । उवाचावनतः कृष्णं सर्व-भूताशयालयम् । लीला-मनुष्ययोर् विष्णो युवयोः करवाम किम् ॥
tayoḥ saparyāṃ mahatīṃ cakre bhakty-upabṛṃhitām / uvācāvanataḥ kṛṣṇaṃ sarva-bhūtāśayālayam / līlā-manuṣyayor viṣṇo yuvayoḥ karavāma kim //
श्री-भगवान् उवाच गुरु-पुत्रम् इहानीतं निज-कर्म-निबन्धनम् । आनयस्व महा-राज मच्-छासन-पुरस्कृतः ॥
śrī-bhagavān uvāca guru-putram ihānītaṃ nija-karma-nibandhanam / ānayasva mahā-rāja mac-chāsana-puraskṛtaḥ //
तथेति तेनोपानीतं गुरु-पुत्रं यदूत्तमौ । दत्त्वा स्व-गुरवे भूयो वृणीष्वेति तम् ऊचतुः ॥
tatheti tenopānītaṃ guru-putraṃ yadūttamau / dattvā sva-gurave bhūyo vṛṇīṣveti tam ūcatuḥ //
श्री-गुरुर् उवाच सम्यक् सम्पादितो वत्स भवद्भ्यां गुरु-निष्क्रयः । को नु युष्मद्-विध-गुरोः कामानाम् अवशिष्यते ॥
śrī-gurur uvāca samyak sampādito vatsa bhavadbhyāṃ guru-niṣkrayaḥ / ko nu yuṣmad-vidha-guroḥ kāmānām avaśiṣyate //
गच्छतं स्व-गृहं वीरौ कीर्तिर् वाम् अस्तु पावनी । छन्दांस्य् अयात-यामानि भवन्त्व् इह परत्र च ॥
gacchataṃ sva-gṛhaṃ vīrau kīrtir vām astu pāvanī / chandāṃsy ayāta-yāmāni bhavantv iha paratra ca //
गुरुणैवम् अनुज्ञातौ रथेनानिल-रंहसा । आयातौ स्व-पुरं तात पर्जन्य-निनदेन वै ॥
guruṇaivam anujñātau rathenānila-raṃhasā / āyātau sva-puraṃ tāta parjanya-ninadena vai //
समनन्दन् प्रजाः सर्वा दृष्ट्वा राम-जनार्दनौ । अपश्यन्त्यो बह्व् अहानि नष्ट-लब्ध-धना इव ॥
samanandan prajāḥ sarvā dṛṣṭvā rāma-janārdanau / apaśyantyo bahv ahāni naṣṭa-labdha-dhanā iva //