श्री-शुक उवाच एवं चर्चित-सङ्कल्पो भगवान् मधुसूदनः । आससादाथ चणूरं मुष्ट्तिकं रोहिणी-सुतः ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ carcita-saṅkalpo bhagavān madhusūdanaḥ / āsasādātha caṇūraṃ muṣṭtikaṃ rohiṇī-sutaḥ //
हस्ताभ्यां हस्तयोर् बद्ध्वा पद्भ्याम् एव च पादयोः । विचकर्षतुर् अन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया ॥
hastābhyāṃ hastayor baddhvā padbhyām eva ca pādayoḥ / vicakarṣatur anyonyaṃ prasahya vijigīṣayā //
अरत्नी द्वे अरत्निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी । शिरः शीर्ष्णोरसोरस् ताव् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः ॥
aratnī dve aratnibhyāṃ jānubhyāṃ caiva jānunī / śiraḥ śīrṣṇorasoras tāv anyonyam abhijaghnatuḥ //
परिभ्रामण-विक्षेप- परिरम्भावपातनैः । उत्सर्पणापसर्पणैश् चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम् ॥
paribhrāmaṇa-vikṣepa- parirambhāvapātanaiḥ / utsarpaṇāpasarpaṇaiś cānyonyaṃ pratyarundhatām //
उत्थापनैर् उन्नयनैश् चालनैः स्थापनैर् अपि । परस्परं जिगीषन्ताव् अपचक्रतुर् आत्मनः ॥
utthāpanair unnayanaiś cālanaiḥ sthāpanair api / parasparaṃ jigīṣantāv apacakratur ātmanaḥ //
तद् बलाबलवद् युद्धं समेताः सर्व-योषितः । ऊचुः परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथशः ॥
tad balābalavad yuddhaṃ sametāḥ sarva-yoṣitaḥ / ūcuḥ parasparaṃ rājan sānukampā varūthaśaḥ //
महान् अयं बताधर्म एषां राज-सभा-सदाम् । ये बलाबलवद् युद्धं राज्ञो ऽन्विच्छन्ति पश्यतः ॥
mahān ayaṃ batādharma eṣāṃ rāja-sabhā-sadām / ye balābalavad yuddhaṃ rājño 'nvicchanti paśyataḥ //
क्व वज्र-सार-सर्वाङ्गौ मल्लौ शैलेन्द्र-सन्निभौ । क्व चाति-सुकुमाराङ्गौ किशोरौ नाप्त-यौवनौ ॥
kva vajra-sāra-sarvāṅgau mallau śailendra-sannibhau / kva cāti-sukumārāṅgau kiśorau nāpta-yauvanau //
धर्म-व्यतिक्रमो ह्य् अस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् । यत्राधर्मः समुत्तिष्ठेन् न स्थेयं तत्र कर्हिचित् ॥
dharma-vyatikramo hy asya samājasya dhruvaṃ bhavet / yatrādharmaḥ samuttiṣṭhen na stheyaṃ tatra karhicit //
न सभां प्रविशेत् प्राज्ञः सभ्य-दोषान् अनुस्मरन् । अब्रुवन् विब्रुवन्न् अज्ञो नरः किल्बिषम् अश्नुते ॥
na sabhāṃ praviśet prājñaḥ sabhya-doṣān anusmaran / abruvan vibruvann ajño naraḥ kilbiṣam aśnute //
वल्गतः शत्रुम् अभितः कृष्णस्य वदनाम्बुजम् । वीक्ष्यतां श्रम-वार्य्-उप्तं पद्म-कोशम् इवाम्बुभिः ॥
valgataḥ śatrum abhitaḥ kṛṣṇasya vadanāmbujam / vīkṣyatāṃ śrama-vāry-uptaṃ padma-kośam ivāmbubhiḥ //
किं न पश्यत रामस्य मुखम् आताम्र-लोचनम् । मुष्टिकं प्रति सामर्षं हास-संरम्भ-शोभितम् ॥
kiṃ na paśyata rāmasya mukham ātāmra-locanam / muṣṭikaṃ prati sāmarṣaṃ hāsa-saṃrambha-śobhitam //
पुण्या बत व्रज-भुवो यद् अयं नृ-लिङ्ग गूढः पुराण-पुरुषो वन-चित्र-माल्यः अम्प्; गाः पालयन् सह-बलः क्वणयंश् च वेणुं विक्रीदयाञ्चति गिरित्र-रमार्चिताङ्घ्रिः ॥
puṇyā bata vraja-bhuvo yad ayaṃ nṛ-liṅga gūḍhaḥ purāṇa-puruṣo vana-citra-mālyaḥ amp; gāḥ pālayan saha-balaḥ kvaṇayaṃś ca veṇuṃ vikrīdayāñcati giritra-ramārcitāṅghriḥ //
गोप्यस् तपः किम् अचरन् यद् अमुष्य रूपं लावण्य-सारम् असमोर्ध्वम् अनन्य-सिद्धम् गोप्यस् तपः किम् अचरन् यद् अमुष्य रूपं लावण्य-सारम् असमोर्ध्वम् अनन्य-सिद्धम् दृग्भिः पिबन्त्य् अनुसवाभिनवं दुरापम् एकान्त-धाम यशसः श्रीय ऐश्वरस्य ॥
gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṃ lāvaṇya-sāram asamordhvam ananya-siddham gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṃ lāvaṇya-sāram asamordhvam ananya-siddham dṛgbhiḥ pibanty anusavābhinavaṃ durāpam ekānta-dhāma yaśasaḥ śrīya aiśvarasya //
या दोहने ऽवहनने मथनोपलेप प्रेङ्खेङ्खनार्भ-रुदितोक्षण-मार्जनादौ । गायन्ति चैनम् अनुरक्त-धियो ऽश्रु-कण्ठ्यो धन्या व्रज-स्त्रिय उरुक्रम-चित्त-यानाः ॥
yā dohane 'vahanane mathanopalepa preṅkheṅkhanārbha-ruditokṣaṇa-mārjanādau / gāyanti cainam anurakta-dhiyo 'śru-kaṇṭhyo dhanyā vraja-striya urukrama-citta-yānāḥ //
प्रातर् व्रजाद् व्रजत आविशतश् च सायं गोभिः समं क्वणयतो ऽस्य निशम्य वेणुम् अम्प्; निर्गम्य तूर्णम् अबलाः पथि भूरि-पुण्याः पश्यन्ति स-स्मित-मुखं स-दयावलोकम् ॥
prātar vrajād vrajata āviśataś ca sāyaṃ gobhiḥ samaṃ kvaṇayato 'sya niśamya veṇum amp; nirgamya tūrṇam abalāḥ pathi bhūri-puṇyāḥ paśyanti sa-smita-mukhaṃ sa-dayāvalokam //
एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो हरिः । शत्रुं हन्तुं मनश् चक्रे भगवान् भरतर्षभ ॥
evaṃ prabhāṣamāṇāsu strīṣu yogeśvaro hariḥ / śatruṃ hantuṃ manaś cakre bhagavān bharatarṣabha //
स-भयाः स्त्री-गिरः श्रुत्वा पुत्र-स्नेह-शुचातुरौ । पितराव् अन्वतप्येतां पुत्रयोर् अबुधौ बलम् ॥
sa-bhayāḥ strī-giraḥ śrutvā putra-sneha-śucāturau / pitarāv anvatapyetāṃ putrayor abudhau balam //
तैस् तैर् नियुद्ध-विधिभिर् विविधैर् अच्युतेतरौ । युयुधाते यथान्योन्यं तथैव बल-मुष्टिकौ ॥
tais tair niyuddha-vidhibhir vividhair acyutetarau / yuyudhāte yathānyonyaṃ tathaiva bala-muṣṭikau //
भगवद्-गात्र-निष्पातैर् वज्र-नीष्पेष-निष्ठुरैः । चाणूरो भज्यमानाङ्गो मुहुर् ग्लानिम् अवाप ह ॥
bhagavad-gātra-niṣpātair vajra-nīṣpeṣa-niṣṭhuraiḥ / cāṇūro bhajyamānāṅgo muhur glānim avāpa ha //
स श्येन-वेग उत्पत्य मुष्टी-कृत्य कराव् उभौ । भगवन्तं वासुदेवं क्रुद्धो वक्षस्य् अबाधत ॥
sa śyena-vega utpatya muṣṭī-kṛtya karāv ubhau / bhagavantaṃ vāsudevaṃ kruddho vakṣasy abādhata //
नाचलत् तत्-प्रहारेण मालाहत इव द्विपः । बाह्वोर् निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरिः ॥
nācalat tat-prahāreṇa mālāhata iva dvipaḥ / bāhvor nigṛhya cāṇūraṃ bahuśo bhrāmayan hariḥ //
भू-पृष्ठे पोथयाम् आस तरसा क्षीण जीवितम् । विस्रस्ताकल्प-केश-स्रग् इन्द्र-ध्वज इवापतत् ॥
bhū-pṛṣṭhe pothayām āsa tarasā kṣīṇa jīvitam / visrastākalpa-keśa-srag indra-dhvaja ivāpatat //
तथैव मुष्टिकः पूर्वं स्व-मुष्ट्याभिहतेन वै । बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम् ॥
tathaiva muṣṭikaḥ pūrvaṃ sva-muṣṭyābhihatena vai / balabhadreṇa balinā talenābhihato bhṛśam //
प्रवेपितः स रुधिरम् उद्वमन् मुखतो ऽर्दितः । व्यसुः पपातोर्व्य्-उपस्थे वाताहत इवाङ्घ्रिपः ॥
pravepitaḥ sa rudhiram udvaman mukhato 'rditaḥ / vyasuḥ papātorvy-upasthe vātāhata ivāṅghripaḥ //
ततः कूटम् अनुप्राप्तं रामः प्रहरतां वरः । अवधील् लीलया राजन् सावज्ञं वाम-मुष्टिना ॥
tataḥ kūṭam anuprāptaṃ rāmaḥ praharatāṃ varaḥ / avadhīl līlayā rājan sāvajñaṃ vāma-muṣṭinā //
तर्ह्य् एव हि शलः कृष्ण- प्रपदाहत-शीर्षकः । द्विधा विदीर्णस् तोशलक उभाव् अपि निपेततुः ॥
tarhy eva hi śalaḥ kṛṣṇa- prapadāhata-śīrṣakaḥ / dvidhā vidīrṇas tośalaka ubhāv api nipetatuḥ //
चाणूरे मुष्टिके कूटे शले तोशलके हते । शेषाः प्रदुद्रुवुर् मल्लाः सर्वे प्राण-परीप्सवः ॥
cāṇūre muṣṭike kūṭe śale tośalake hate / śeṣāḥ pradudruvur mallāḥ sarve prāṇa-parīpsavaḥ //
गोपान् वयस्यान् आकृष्य तैः संसृज्य विजह्रतुः । वाद्यमानेषु तूर्येषु वल्गन्तौ रुत-नूपुरौ ॥
gopān vayasyān ākṛṣya taiḥ saṃsṛjya vijahratuḥ / vādyamāneṣu tūryeṣu valgantau ruta-nūpurau //
जनाः प्रजहृषुः सर्वे कर्मणा राम-कृष्णयोः । ऋते कंसं विप्र-मुख्याः साधवः साधु साध्व् इति ॥
janāḥ prajahṛṣuḥ sarve karmaṇā rāma-kṛṣṇayoḥ / ṛte kaṃsaṃ vipra-mukhyāḥ sādhavaḥ sādhu sādhv iti //
हतेषु मल्ल-वर्येषु विद्रुतेषु च भोज-राट् । न्यवारयत् स्व-तूर्याणि वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥
hateṣu malla-varyeṣu vidruteṣu ca bhoja-rāṭ / nyavārayat sva-tūryāṇi vākyaṃ cedam uvāca ha //
निःसारयत दुर्वृत्तौ वसुदेवात्मजौ पुरात् । धनं हरत गोपानां नन्दं बध्नीत दुर्मतिम् ॥
niḥsārayata durvṛttau vasudevātmajau purāt / dhanaṃ harata gopānāṃ nandaṃ badhnīta durmatim //
वसुदेवस् तु दुर्मेधा हन्यताम् आश्व् असत्तमः । उग्रसेनः पिता चापि सानुगः पर-पक्ष-गः ॥
vasudevas tu durmedhā hanyatām āśv asattamaḥ / ugrasenaḥ pitā cāpi sānugaḥ para-pakṣa-gaḥ //
एवं विकत्थमाने वै कंसे प्रकुपितो ऽव्ययः । लघिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चम् उत्तुङ्गम् आरुहत् ॥
evaṃ vikatthamāne vai kaṃse prakupito 'vyayaḥ / laghimnotpatya tarasā mañcam uttuṅgam āruhat //
तम् आविशन्तम् आलोक्य मृत्युम् आत्मन आसनात् । मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सो ऽसि-चर्मणी ॥
tam āviśantam ālokya mṛtyum ātmana āsanāt / manasvī sahasotthāya jagṛhe so 'si-carmaṇī //
तं खड्ग-पाणिं विचरन्तम् आशु श्येनं यथा दक्षिण-सव्यम् अम्बरे । समग्रहीद् दुर्विषहोग्र-तेजा यथोरगं तार्क्ष्य-सुतः प्रसह्य ॥
taṃ khaḍga-pāṇiṃ vicarantam āśu śyenaṃ yathā dakṣiṇa-savyam ambare / samagrahīd durviṣahogra-tejā yathoragaṃ tārkṣya-sutaḥ prasahya //
प्रगृह्य केशेषु चलत्-किरीतं निपात्य रङ्गोपरि तुङ्ग-मञ्चात् । तस्योपरिष्टात् स्वयम् अब्ज-नाभः पपात विश्वाश्रय आत्म-तन्त्रः ॥
pragṛhya keśeṣu calat-kirītaṃ nipātya raṅgopari tuṅga-mañcāt / tasyopariṣṭāt svayam abja-nābhaḥ papāta viśvāśraya ātma-tantraḥ //
तं सम्परेतं विचकर्ष भूमौ हरिर् यथेभं जगतो विपश्यतः । हा हेति शब्दः सु-महांस् तदाभूद् उदीरितः सर्व-जनैर् नरेन्द्र ॥
taṃ samparetaṃ vicakarṣa bhūmau harir yathebhaṃ jagato vipaśyataḥ / hā heti śabdaḥ su-mahāṃs tadābhūd udīritaḥ sarva-janair narendra //
स नित्यदोद्विग्न-धिया तम् ईश्वरं पिबन्न् अदन् वा विचरन् स्वपन् श्वसन् । ददर्श चक्रायुधम् अग्रतो यतस् तद् एव रूपं दुरवापम् आप ॥
sa nityadodvigna-dhiyā tam īśvaraṃ pibann adan vā vicaran svapan śvasan / dadarśa cakrāyudham agrato yatas tad eva rūpaṃ duravāpam āpa //
तस्यानुजा भ्रातरो ऽष्टौ कङ्क-न्यग्रोधकादयः । अभ्यधावन्न् अति-क्रुद्धा भ्रातुर् निर्वेश-कारिणः ॥
tasyānujā bhrātaro 'ṣṭau kaṅka-nyagrodhakādayaḥ / abhyadhāvann ati-kruddhā bhrātur nirveśa-kāriṇaḥ //
तथाति-रभसांस् तांस् तु संयत्तान् रोहिणी-सुतः । अहन् परिघम् उद्यम्य पशून् इव मृगाधिपः ॥
tathāti-rabhasāṃs tāṃs tu saṃyattān rohiṇī-sutaḥ / ahan parigham udyamya paśūn iva mṛgādhipaḥ //
नेदुर् दुन्दुभयो व्योम्नि ब्रह्मेशाद्या विभूतयः । पुष्पैः किरन्तस् तं प्रीताः शशंसुर् ननृतुः स्त्रियः ॥
nedur dundubhayo vyomni brahmeśādyā vibhūtayaḥ / puṣpaiḥ kirantas taṃ prītāḥ śaśaṃsur nanṛtuḥ striyaḥ //
तेषां स्त्रियो महा-राज सुहृन्-मरण-दुःखिताः । तत्राभीयुर् विनिघ्नन्त्यः शीर्षाण्य् अश्रु-विलोचनाः ॥
teṣāṃ striyo mahā-rāja suhṛn-maraṇa-duḥkhitāḥ / tatrābhīyur vinighnantyaḥ śīrṣāṇy aśru-vilocanāḥ //
शयानान् वीर-शयायां पतीन् आलिङ्ग्य शोचतीः । विलेपुः सु-स्वरं नार्यो विसृजन्त्यो मुहुः शुचः ॥
śayānān vīra-śayāyāṃ patīn āliṅgya śocatīḥ / vilepuḥ su-svaraṃ nāryo visṛjantyo muhuḥ śucaḥ //
हा नाथ प्रिय धर्म-ज्ञ करुणानाथ-वत्सल । त्वया हतेन निहता वयं ते स-गृह-प्रजाः ॥
hā nātha priya dharma-jña karuṇānātha-vatsala / tvayā hatena nihatā vayaṃ te sa-gṛha-prajāḥ //
त्वया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषर्षभ । न शोभते वयम् इव निवृत्तोत्सव-मङ्गला ॥
tvayā virahitā patyā purīyaṃ puruṣarṣabha / na śobhate vayam iva nivṛttotsava-maṅgalā //
अनागसां त्वं भूतानां कृतवान् द्रोहम् उल्बणम् । तेनेमां भो दशां नीतो भूत-ध्रुक् को लभेत शम् ॥
anāgasāṃ tvaṃ bhūtānāṃ kṛtavān droham ulbaṇam / tenemāṃ bho daśāṃ nīto bhūta-dhruk ko labheta śam //
सर्वेषाम् इह भूतानाम् एष हि प्रभवाप्ययः । गोप्ता च तद्-अवध्यायी न क्वचित् सुखम् एधते ॥
sarveṣām iha bhūtānām eṣa hi prabhavāpyayaḥ / goptā ca tad-avadhyāyī na kvacit sukham edhate //
श्री-शुक उवाच राज-योषित आश्वास्य भगवांल् लोक-भावनः । याम् आहुर् लौकिकीं संस्थां हतानां समकारयत् ॥
śrī-śuka uvāca rāja-yoṣita āśvāsya bhagavāṃl loka-bhāvanaḥ / yām āhur laukikīṃ saṃsthāṃ hatānāṃ samakārayat //
मातरं पितरं चैव मोचयित्वाथ बन्धनात् । कृष्ण-रामौ ववन्दाते शिरसा स्पृश्य पादयोः ॥
mātaraṃ pitaraṃ caiva mocayitvātha bandhanāt / kṛṣṇa-rāmau vavandāte śirasā spṛśya pādayoḥ //
देवकी वसुदेवश् च विज्ञाय जगद्-ईश्वरौ । कृत-संवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ ॥
devakī vasudevaś ca vijñāya jagad-īśvarau / kṛta-saṃvandanau putrau sasvajāte na śaṅkitau //