श्री बादरायणिर् उवाच अथ तर्ह्य् आगतो गोष्ठम् अरिष्टो वृषभासुरः । महीम् महा-ककुत्-कायः कम्पयन् खुर-विक्षताम् ॥
śrī bādarāyaṇir uvāca atha tarhy āgato goṣṭham ariṣṭo vṛṣabhāsuraḥ / mahīm mahā-kakut-kāyaḥ kampayan khura-vikṣatām //
रम्भमाणः खरतरं पदा च विलिखन् महीम् । उद्यम्य पुच्छं वप्राणि विषाणाग्रेण चोद्धरन् । किञ्चित् किञ्चिच् छकृन् मुञ्चन् मूत्रयन् स्तब्ध-लोचनः ॥
rambhamāṇaḥ kharataraṃ padā ca vilikhan mahīm / udyamya pucchaṃ vaprāṇi viṣāṇāgreṇa coddharan / kiñcit kiñcic chakṛn muñcan mūtrayan stabdha-locanaḥ //
यस्य निर्ह्रादितेनाङ्ग निष्ठुरेण गवां नृणाम् । पतन्त्य् अकालतो गर्भाः स्रवन्ति स्म भयेन वै ॥
yasya nirhrāditenāṅga niṣṭhureṇa gavāṃ nṛṇām / patanty akālato garbhāḥ sravanti sma bhayena vai //
निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्य् अचल-शङ्कया । तं तीक्ष्ण-शृङ्गम् उद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश् च तत्रसुः ॥
nirviśanti ghanā yasya kakudy acala-śaṅkayā / taṃ tīkṣṇa-śṛṅgam udvīkṣya gopyo gopāś ca tatrasuḥ //
पशवो दुद्रुवुर् भीता राजन् सन्त्यज्य गो-कुलम् । कृष्ण कृष्णेति ते सर्वे गोविन्दं शरणं ययुः ॥
paśavo dudruvur bhītā rājan santyajya go-kulam / kṛṣṇa kṛṣṇeti te sarve govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ //
भगवान् अपि तद् वीक्ष्य गो-कुलं भय-विद्रुतम् । मा भैष्टेति गिराश्वास्य वृषासुरम् उपाह्वयत् ॥
bhagavān api tad vīkṣya go-kulaṃ bhaya-vidrutam / mā bhaiṣṭeti girāśvāsya vṛṣāsuram upāhvayat //
गोपालैः पशुभिर् मन्द त्रासितैः किम् असत्तम । मयि शास्तरि दुष्टानां त्वद्-विधानां दुरात्मनाम् ॥
gopālaiḥ paśubhir manda trāsitaiḥ kim asattama / mayi śāstari duṣṭānāṃ tvad-vidhānāṃ durātmanām //
इत्य् आस्फोत्याच्युतो ऽरिष्टं तल-शब्देन कोपयन् । सख्युर् अंसे भुजाभोगं प्रसार्यावस्थितो हरिः ॥
ity āsphotyācyuto 'riṣṭaṃ tala-śabdena kopayan / sakhyur aṃse bhujābhogaṃ prasāryāvasthito hariḥ //
सो ऽप्य् एवं कोपितो ऽरिष्टः खुरेणावनिम् उल्लिखन् । उद्यत्-पुच्छ-भ्रमन्-मेघः क्रुद्धः कृष्णम् उपाद्रवत् ॥
so 'py evaṃ kopito 'riṣṭaḥ khureṇāvanim ullikhan / udyat-puccha-bhraman-meghaḥ kruddhaḥ kṛṣṇam upādravat //
अग्र-न्यस्त-विषाणाग्रः स्तब्धासृग्-लोचनो ऽच्युतम् । कटाक्षिप्याद्रवत् तूर्णम् इन्द्र-मुक्तो ऽशनिर् यथा ॥
agra-nyasta-viṣāṇāgraḥ stabdhāsṛg-locano 'cyutam / kaṭākṣipyādravat tūrṇam indra-mukto 'śanir yathā //
गृहीत्वा शृङ्गयोस् तं वा अष्टादश पदानि सः । प्रत्यपोवाह भगवान् गजः प्रति-गजं यथा ॥
gṛhītvā śṛṅgayos taṃ vā aṣṭādaśa padāni saḥ / pratyapovāha bhagavān gajaḥ prati-gajaṃ yathā //
सो ऽपविद्धो भगवता पुनर् उत्थाय सत्वरम् । आपतत् स्विन्न-सर्वाङ्गो निःश्वसन् क्रोध-मूर्च्छितः ॥
so 'paviddho bhagavatā punar utthāya satvaram / āpatat svinna-sarvāṅgo niḥśvasan krodha-mūrcchitaḥ //
तम् आपतन्तं स निगृह्य शृङ्गयोः पदा समाक्रम्य निपात्य भू-तले । निष्पीडयाम् आस यथार्द्रम् अम्बरं कृत्वा विषाणेन जघान सो ऽपतत् ॥
tam āpatantaṃ sa nigṛhya śṛṅgayoḥ padā samākramya nipātya bhū-tale / niṣpīḍayām āsa yathārdram ambaraṃ kṛtvā viṣāṇena jaghāna so 'patat //
असृग् वमन् मूत्र-शकृत् समुत्सृजन् क्षिपंश् च पादान् अनवस्थितेक्षणः । जगाम कृच्छ्रं निरृतेर् अथ क्षयं पुष्पैः किरन्तो हरिम् ईडिरे सुराः ॥
asṛg vaman mūtra-śakṛt samutsṛjan kṣipaṃś ca pādān anavasthitekṣaṇaḥ / jagāma kṛcchraṃ nirṛter atha kṣayaṃ puṣpaiḥ kiranto harim īḍire surāḥ //
एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमानः द्विजातिभिः । विवेश गोष्ठं स-बलो गोपीनां नयनोत्सवः ॥
evaṃ kukudminaṃ hatvā stūyamānaḥ dvijātibhiḥ / viveśa goṣṭhaṃ sa-balo gopīnāṃ nayanotsavaḥ //
अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनाद्भुत-कर्मणा । कंसायाथाह भगवान् नारदो देव-दर्शनः ॥
ariṣṭe nihate daitye kṛṣṇenādbhuta-karmaṇā / kaṃsāyāthāha bhagavān nārado deva-darśanaḥ //
यशोदायाः सुतां कन्यां देवक्याः कृष्णम् एव च । रामं च रोहिणी-पुत्रं वसुदेवेन बिभ्यता । न्यस्तौ स्व-मित्रे नन्दे वै याभ्यां ते पुरुषा हताः ॥
yaśodāyāḥ sutāṃ kanyāṃ devakyāḥ kṛṣṇam eva ca / rāmaṃ ca rohiṇī-putraṃ vasudevena bibhyatā / nyastau sva-mitre nande vai yābhyāṃ te puruṣā hatāḥ //
निशम्य तद् भोज-पतिः कोपात् प्रचलितेन्द्रियः । निशातम् असिम् आदत्त वसुदेव-जिघांसया ॥
niśamya tad bhoja-patiḥ kopāt pracalitendriyaḥ / niśātam asim ādatta vasudeva-jighāṃsayā //
निवारितो नारदेन तत्-सुतौ मृत्युम् आत्मनः । ज्ञात्वा लोह-मयैः पाशैर् बबन्ध सह भार्यया ॥
nivārito nāradena tat-sutau mṛtyum ātmanaḥ / jñātvā loha-mayaiḥ pāśair babandha saha bhāryayā //
प्रतियाते तु देवर्षौ कंस आभाष्य केशिनम् । प्रेषयाम् आस हन्येतां भवता राम-केशवौ ॥
pratiyāte tu devarṣau kaṃsa ābhāṣya keśinam / preṣayām āsa hanyetāṃ bhavatā rāma-keśavau //
ततो मुष्टिक-चाणूर शल-तोशलकादिकान् । अमात्यान् हस्तिपांश् चैव समाहूयाह भोज-राट् ॥
tato muṣṭika-cāṇūra śala-tośalakādikān / amātyān hastipāṃś caiva samāhūyāha bhoja-rāṭ //
भो भो निशम्यताम् एतद् वीर-चाणूर-मुष्टिकौ । नन्द-व्रजे किलासाते सुताव् आनकदुन्दुभेः ॥
bho bho niśamyatām etad vīra-cāṇūra-muṣṭikau / nanda-vraje kilāsāte sutāv ānakadundubheḥ //
राम-कृष्णौ ततो मह्यं मृत्युः किल निदर्शितः । भवद्भ्याम् इह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ल-लीलया ॥
rāma-kṛṣṇau tato mahyaṃ mṛtyuḥ kila nidarśitaḥ / bhavadbhyām iha samprāptau hanyetāṃ malla-līlayā //
मञ्चाः क्रियन्तां विविधा मल्ल-रङ्ग-परिश्रिताः । पौरा जानपदाः सर्वे पश्यन्तु स्वैर-संयुगम् ॥
mañcāḥ kriyantāṃ vividhā malla-raṅga-pariśritāḥ / paurā jānapadāḥ sarve paśyantu svaira-saṃyugam //
महामात्र त्वया भद्र रङ्ग-द्वार्य् उपनीयताम् । द्विपः कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितौ ॥
mahāmātra tvayā bhadra raṅga-dvāry upanīyatām / dvipaḥ kuvalayāpīḍo jahi tena mamāhitau //
आरभ्यतां धनुर्-यागश् चतुर्दश्यां यथा-विधि । विशसन्तु पशून् मेध्यान् भूत-राजाय मीढुषे ॥
ārabhyatāṃ dhanur-yāgaś caturdaśyāṃ yathā-vidhi / viśasantu paśūn medhyān bhūta-rājāya mīḍhuṣe //
इत्य् आज्ञाप्यार्थ-तन्त्र-ज्ञ आहूय यदु-पुङ्गवम् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततो ऽक्रूरम् उवाच ह ॥
ity ājñāpyārtha-tantra-jña āhūya yadu-puṅgavam / gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ tato 'krūram uvāca ha //
भो भो दान-पते मह्यं क्रियतां मैत्रम् आदृतः । नान्यस् त्वत्तो हिततमो विद्यते भोज-वृष्णिषु ॥
bho bho dāna-pate mahyaṃ kriyatāṃ maitram ādṛtaḥ / nānyas tvatto hitatamo vidyate bhoja-vṛṣṇiṣu //
अतस् त्वाम् आश्रितः सौम्य कार्य-गौरव-साधनम् । यथेन्द्रो विष्णुम् आश्रित्य स्वार्थम् अध्यगमद् विभुः ॥
atas tvām āśritaḥ saumya kārya-gaurava-sādhanam / yathendro viṣṇum āśritya svārtham adhyagamad vibhuḥ //
गच्छ नन्द-व्रजं तत्र सुताव् आनकदुन्दुभेः । आसाते ताव् इहानेन रथेनानय मा चिरम् ॥
gaccha nanda-vrajaṃ tatra sutāv ānakadundubheḥ / āsāte tāv ihānena rathenānaya mā ciram //
निसृष्टः किल मे मृत्युर् देवैर् वैकुण्ठ-संश्रयैः । ताव् आनय समं गोपैर् नन्दाद्यैः साभ्युपायनैः ॥
nisṛṣṭaḥ kila me mṛtyur devair vaikuṇṭha-saṃśrayaiḥ / tāv ānaya samaṃ gopair nandādyaiḥ sābhyupāyanaiḥ //
घातयिष्य इहानीतौ काल-कल्पेन हस्तिना । यदि मुक्तौ ततो मल्लैर् घातये वैद्युतोपमैः ॥
ghātayiṣya ihānītau kāla-kalpena hastinā / yadi muktau tato mallair ghātaye vaidyutopamaiḥ //
तयोर् निहतयोस् तप्तान् वसुदेव-पुरोगमान् । तद्-बन्धून् निहनिष्यामि वृष्णि-भोज-दशार्हकान् ॥
tayor nihatayos taptān vasudeva-purogamān / tad-bandhūn nihaniṣyāmi vṛṣṇi-bhoja-daśārhakān //
उग्रसेनं च पितरं स्थविरं राज्य-कामुकं । तद्-भ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्विषो मम ॥
ugrasenaṃ ca pitaraṃ sthaviraṃ rājya-kāmukaṃ / tad-bhrātaraṃ devakaṃ ca ye cānye vidviṣo mama //
ततश् चैषा मही मित्र भवित्री नष्ट-कण्टका । जरासन्धो मम गुरुर् द्विविदो दयितः सखा ॥
tataś caiṣā mahī mitra bhavitrī naṣṭa-kaṇṭakā / jarāsandho mama gurur dvivido dayitaḥ sakhā //
शम्बरो नरको बाणो मय्य् एव कृत-सौहृदाः । तैर् अहं सुर-पक्षीयान् हत्वा भोक्ष्ये महीं नृपान् ॥
śambaro narako bāṇo mayy eva kṛta-sauhṛdāḥ / tair ahaṃ sura-pakṣīyān hatvā bhokṣye mahīṃ nṛpān //
एतज् ज्ञात्वानय क्षिप्रं राम-कृष्णाव् इहार्भकौ । धनुर्-मख-निरीक्षार्थं द्रष्टुं यदु-पुर-श्रियम् ॥
etaj jñātvānaya kṣipraṃ rāma-kṛṣṇāv ihārbhakau / dhanur-makha-nirīkṣārthaṃ draṣṭuṃ yadu-pura-śriyam //
श्री-अक्रूर उवाच राजन् मनीषितं सध्र्यक् तव स्वावद्य-मार्जनम् । सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समं कुर्याद् दैवं हि फल-साधनम् ॥
śrī-akrūra uvāca rājan manīṣitaṃ sadhryak tava svāvadya-mārjanam / siddhy-asiddhyoḥ samaṃ kuryād daivaṃ hi phala-sādhanam //
मनोरथान् करोत्य् उच्चैर् जनो दैव-हतान् अपि । युज्यते हर्ष-शोकाभ्यां तथाप्य् आज्ञां करोमि ते ॥
manorathān karoty uccair jano daiva-hatān api / yujyate harṣa-śokābhyāṃ tathāpy ājñāṃ karomi te //
श्री-शुक उवाच एवम् आदिश्य चाक्रूरं मन्त्रिणश् च विषृज्य सः । प्रविवेश गृहं कंसस् तथाक्रूरः स्वम् आलयम् ॥
śrī-śuka uvāca evam ādiśya cākrūraṃ mantriṇaś ca viṣṛjya saḥ / praviveśa gṛhaṃ kaṃsas tathākrūraḥ svam ālayam //