श्री-शुक उवाच भगवान् अपि तत्रैव बलदेवेन संयुतः । अपश्यन् निवसन् गोपान् इन्द्र-याग-कृतोद्यमान् ॥
śrī-śuka uvāca bhagavān api tatraiva baladevena saṃyutaḥ / apaśyan nivasan gopān indra-yāga-kṛtodyamān //
तद्-अभिज्ञो ऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्व-दर्शनः । प्रश्रयावनतो ऽपृच्छद् वृद्धान् नन्द-पुरोगमान् ॥
tad-abhijño 'pi bhagavān sarvātmā sarva-darśanaḥ / praśrayāvanato 'pṛcchad vṛddhān nanda-purogamān //
कथ्यतां मे पितः को ऽयं सम्भ्रमो व उपागतः । किं फलं कस्य वोद्देशः केन वा साध्यते मखः ॥
kathyatāṃ me pitaḥ ko 'yaṃ sambhramo va upāgataḥ / kiṃ phalaṃ kasya voddeśaḥ kena vā sādhyate makhaḥ //
एतद् ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पितः । न हि गोप्यं हि सधूनां कृत्यं सर्वात्मनाम् इह ॥
etad brūhi mahān kāmo mahyaṃ śuśrūṣave pitaḥ / na hi gopyaṃ hi sadhūnāṃ kṛtyaṃ sarvātmanām iha //
अस्त्य् अस्व-पर-दृष्टीनाम् अमित्रोदास्त-विद्विषाम् । उदासीनो ऽरि-वद् वर्ज्य आत्म-वत् सुहृद् उच्यते ॥
asty asva-para-dṛṣṭīnām amitrodāsta-vidviṣām / udāsīno 'ri-vad varjya ātma-vat suhṛd ucyate //
ज्ञत्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनो ऽयम् अनुतिष्ठति । विदुषः कर्म-सिद्धिः स्याद् यथा नाविदुषो भवेत् ॥
jñatvājñātvā ca karmāṇi jano 'yam anutiṣṭhati / viduṣaḥ karma-siddhiḥ syād yathā nāviduṣo bhavet //
तत्र तावत् क्रिया-योगो भवतां किं विचारितः । अथ वा लौकिकस् तन् मे पृच्छतः साधु भण्यताम् ॥
tatra tāvat kriyā-yogo bhavatāṃ kiṃ vicāritaḥ / atha vā laukikas tan me pṛcchataḥ sādhu bhaṇyatām //
श्री-नन्द उवाच पर्जन्यो भगवान् इन्द्रो मेघास् तस्यात्म-मूर्तयः । ते ऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पयः ॥
śrī-nanda uvāca parjanyo bhagavān indro meghās tasyātma-mūrtayaḥ / te 'bhivarṣanti bhūtānāṃ prīṇanaṃ jīvanaṃ payaḥ //
तं तात वयम् अन्ये च वार्मुचां पतिम् ईश्वरम् । द्रव्यैस् तद्-रेतसा सिद्धैर् यजन्ते क्रतुभिर् नराः ॥
taṃ tāta vayam anye ca vārmucāṃ patim īśvaram / dravyais tad-retasā siddhair yajante kratubhir narāḥ //
तच्-छेषेणोपजीवन्ति त्रि-वर्ग-फल-हेतवे । पुंसां पुरुष-काराणां पर्जन्यः फल-भावनः ॥
tac-cheṣeṇopajīvanti tri-varga-phala-hetave / puṃsāṃ puruṣa-kārāṇāṃ parjanyaḥ phala-bhāvanaḥ //
य एनं विसृजेद् धर्मं परम्पर्यागतं नरः । कामाद् द्वेषाद् भयाल् लोभात् स वै नाप्नोति शोभनम् ॥
ya enaṃ visṛjed dharmaṃ paramparyāgataṃ naraḥ / kāmād dveṣād bhayāl lobhāt sa vai nāpnoti śobhanam //
श्री-शुक उवाच वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् । इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशवः ॥
śrī-śuka uvāca vaco niśamya nandasya tathānyeṣāṃ vrajaukasām / indrāya manyuṃ janayan pitaraṃ prāha keśavaḥ //
श्री-भगवान् उवाच कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते । सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ॥
śrī-bhagavān uvāca karmaṇā jāyate jantuḥ karmaṇaiva pralīyate / sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ kṣemaṃ karmaṇaivābhipadyate //
अस्ति चेद् ईश्वरः कश्चित् फल-रूप्य् अन्य-कर्मणाम् । कर्तारं भजते सो ऽपि न ह्य् अकर्तुः प्रभुर् हि सः ॥
asti ced īśvaraḥ kaścit phala-rūpy anya-karmaṇām / kartāraṃ bhajate so 'pi na hy akartuḥ prabhur hi saḥ //
किम् इन्द्रेणेह भूतानां स्व-स्व-कर्मानुवर्तिनाम् । अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभाव-विहितं नृणाम् ॥
kim indreṇeha bhūtānāṃ sva-sva-karmānuvartinām / anīśenānyathā kartuṃ svabhāva-vihitaṃ nṛṇām //
स्वभाव-तन्त्रो हि जनः स्वभावम् अनुवर्तते । स्वभाव-स्थम् इदं सर्वं स-देवासुर-मानुषम् ॥
svabhāva-tantro hi janaḥ svabhāvam anuvartate / svabhāva-stham idaṃ sarvaṃ sa-devāsura-mānuṣam //
देहान् उच्चावचाञ् जन्तुः प्राप्योत्सृजति कर्मणा । शत्रुर् मित्रम् उदासीनः कर्मैव गुरुर् ईश्वरः ॥
dehān uccāvacāñ jantuḥ prāpyotsṛjati karmaṇā / śatrur mitram udāsīnaḥ karmaiva gurur īśvaraḥ //
तस्मात् सम्पूजयेत् कर्म स्वभाव-स्थः स्व-कर्म-कृत् । अन्जसा येन वर्तेत तद् एवास्य हि दैवतम् ॥
tasmāt sampūjayet karma svabhāva-sthaḥ sva-karma-kṛt / anjasā yena varteta tad evāsya hi daivatam //
आजीव्यैकतरं भावं यस् त्व् अन्यम् उपजीवति । न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान् नार्य् असती यथा ॥
ājīvyaikataraṃ bhāvaṃ yas tv anyam upajīvati / na tasmād vindate kṣemaṃ jārān nāry asatī yathā //
वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुवः । वैश्यस् तु वार्तया जीवेच् छूद्रस् तु द्विज-सेवया ॥
varteta brahmaṇā vipro rājanyo rakṣayā bhuvaḥ / vaiśyas tu vārtayā jīvec chūdras tu dvija-sevayā //
कृषि-वाणिज्य-गो-रक्षा कुसीदं तूर्यम् उच्यते । वार्ता चतुर्-विधा तत्र वयं गो-वृत्तयो ऽनिशम् ॥
kṛṣi-vāṇijya-go-rakṣā kusīdaṃ tūryam ucyate / vārtā catur-vidhā tatra vayaṃ go-vṛttayo 'niśam //
सत्त्वं रजस् तम इति स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अन्त-हेतवः । रजसोत्पद्यते विश्वम् अन्योन्यं विविधं जगत् ॥
sattvaṃ rajas tama iti sthity-utpatty-anta-hetavaḥ / rajasotpadyate viśvam anyonyaṃ vividhaṃ jagat //
रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्य् अम्बूनि सर्वतः । प्रजास् तैर् एव सिध्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति ॥
rajasā coditā meghā varṣanty ambūni sarvataḥ / prajās tair eva sidhyanti mahendraḥ kiṃ kariṣyati //
न नः पुरोजनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् । वनौकसस् तात नित्यं वन-शैल-निवासिनः ॥
na naḥ purojanapadā na grāmā na gṛhā vayam / vanaukasas tāta nityaṃ vana-śaila-nivāsinaḥ //
तस्माद् गवां ब्राह्मणानाम् अद्रेश् चारभ्यतां मखः । य इन्द्र-याग-सम्भारास् तैर् अयं साध्यतां मखः ॥
tasmād gavāṃ brāhmaṇānām adreś cārabhyatāṃ makhaḥ / ya indra-yāga-sambhārās tair ayaṃ sādhyatāṃ makhaḥ //
पच्यन्तां विविधाः पाकाः सूपान्ताः पायसादयः । संयावापूप-शष्कुल्यः सर्व-दोहश् च गृह्यताम् ॥
pacyantāṃ vividhāḥ pākāḥ sūpāntāḥ pāyasādayaḥ / saṃyāvāpūpa-śaṣkulyaḥ sarva-dohaś ca gṛhyatām //
हूयन्ताम् अग्नयः सम्यग् ब्राह्मणैर् ब्रह्म-वादिभिः । अन्नं बहु-गुणं तेभ्यो देयं वो धेनु-दक्षिणाः ॥
hūyantām agnayaḥ samyag brāhmaṇair brahma-vādibhiḥ / annaṃ bahu-guṇaṃ tebhyo deyaṃ vo dhenu-dakṣiṇāḥ //
अन्येभ्यश् चाश्व-चाण्डाल- पतितेभ्यो यथार्हतः । यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलिः ॥
anyebhyaś cāśva-cāṇḍāla- patitebhyo yathārhataḥ / yavasaṃ ca gavāṃ dattvā giraye dīyatāṃ baliḥ //
स्व्-अलङ्कृता भुक्तवन्तः स्व्-अनुलिप्ताः सु-वाससः । प्रदक्षिणां च कुरुत गो-विप्रानल-पर्वतान् ॥
sv-alaṅkṛtā bhuktavantaḥ sv-anuliptāḥ su-vāsasaḥ / pradakṣiṇāṃ ca kuruta go-viprānala-parvatān //
एतन् मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते । अयं गो-ब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मखः ॥
etan mama mataṃ tāta kriyatāṃ yadi rocate / ayaṃ go-brāhmaṇādrīṇāṃ mahyaṃ ca dayito makhaḥ //
श्री-शुक उवाच कालात्मना भगवता शक्र-दर्प-जिघांसया । प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्याः साध्व् अगृह्णन्त तद्-वचः ॥
śrī-śuka uvāca kālātmanā bhagavatā śakra-darpa-jighāṃsayā / proktaṃ niśamya nandādyāḥ sādhv agṛhṇanta tad-vacaḥ //
तथा च व्यदधुः सर्वं यथाह मधुसूदनः । वाचयित्वा स्वस्त्य्-अयनं तद्-द्रव्येण गिरि-द्विजान् ॥
tathā ca vyadadhuḥ sarvaṃ yathāha madhusūdanaḥ / vācayitvā svasty-ayanaṃ tad-dravyeṇa giri-dvijān //
उपहृत्य बलीन् सम्यग् आदृता यवसं गवाम् । गो-धनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रुः प्रदक्षिणम् ॥
upahṛtya balīn samyag ādṛtā yavasaṃ gavām / go-dhanāni puraskṛtya giriṃ cakruḥ pradakṣiṇam //
अनांस्य् अनडुद्-युक्तानि ते चारुह्य स्व्-अलङ्कृताः । गोप्यश् च कृष्ण-वीर्याणि गायन्त्यः स-द्विजाशिषः ॥
anāṃsy anaḍud-yuktāni te cāruhya sv-alaṅkṛtāḥ / gopyaś ca kṛṣṇa-vīryāṇi gāyantyaḥ sa-dvijāśiṣaḥ //
कृष्णस् त्व् अन्यतमं रूपं गोप-विश्रम्भणं गतः । शैलो ऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिम् आदद् बृहद्-वपुः ॥
kṛṣṇas tv anyatamaṃ rūpaṃ gopa-viśrambhaṇaṃ gataḥ / śailo 'smīti bruvan bhūri balim ādad bṛhad-vapuḥ //
तस्मै नमो व्रज-जनैः सह चक्र आत्मनात्मने । अहो पश्यत शैलो ऽसौ रूपी नो ऽनुग्रहं व्यधात् ॥
tasmai namo vraja-janaiḥ saha cakra ātmanātmane / aho paśyata śailo 'sau rūpī no 'nugrahaṃ vyadhāt //
एषो ऽवजानतो मर्त्यान् काम-रूपी वनौकसः । हन्ति ह्य् अस्मै नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवाम् ॥
eṣo 'vajānato martyān kāma-rūpī vanaukasaḥ / hanti hy asmai namasyāmaḥ śarmaṇe ātmano gavām //
इत्य् अद्रि-गो-द्विज-मखं वासुदेव-प्रचोदिताः । यथा विधाय ते गोपा सह-कृष्णा व्रजं ययुः ॥
ity adri-go-dvija-makhaṃ vāsudeva-pracoditāḥ / yathā vidhāya te gopā saha-kṛṣṇā vrajaṃ yayuḥ //