श्री-शुक उवाच तयोस् तद् अद्भुतं कर्म दावाग्नेर् मोक्षम् आत्मनः । गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्रलम्ब-वधम् एव च ॥
śrī-śuka uvāca tayos tad adbhutaṃ karma dāvāgner mokṣam ātmanaḥ / gopāḥ strībhyaḥ samācakhyuḥ pralamba-vadham eva ca //
गोप-वृद्धाश् च गोप्यश् च तद् उपाकर्ण्य विस्मिताः । मेनिरे देव-प्रवरौ कृष्ण-रामौ व्रजं गतौ ॥
gopa-vṛddhāś ca gopyaś ca tad upākarṇya vismitāḥ / menire deva-pravarau kṛṣṇa-rāmau vrajaṃ gatau //
ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्व-सत्त्व-समुद्भवा । विद्योतमान-परिधिर् विस्फूर्जित-नभस्-तला ॥
tataḥ prāvartata prāvṛṭ sarva-sattva-samudbhavā / vidyotamāna-paridhir visphūrjita-nabhas-talā //
सान्द्र-नीलाम्बुदैर् व्योम स-विद्युत्-स्तनयित्नुभिः । अस्पष्ट-ज्योतिर् आच्छन्नं ब्रह्मेव स-गुणं बभौ ॥
sāndra-nīlāmbudair vyoma sa-vidyut-stanayitnubhiḥ / aspaṣṭa-jyotir ācchannaṃ brahmeva sa-guṇaṃ babhau //
अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश् चोद-मयं वसु । स्व-गोभिर् मोक्तुम् आरेभे पर्जन्यः काल आगते ॥
aṣṭau māsān nipītaṃ yad bhūmyāś coda-mayaṃ vasu / sva-gobhir moktum ārebhe parjanyaḥ kāla āgate //
तडिद्वन्तो महा-मेघाश् चण्ड -श्वसन -वेपिताः । प्रीणनं जीवनं ह्य् अस्य मुमुचुः करुणा इव ॥
taḍidvanto mahā-meghāś caṇḍa -śvasana -vepitāḥ / prīṇanaṃ jīvanaṃ hy asya mumucuḥ karuṇā iva //
तपः-कृशा देव-मीढा आसीद् वर्षीयसी मही । यथैव काम्य-तपसस् तनुः सम्प्राप्य तत्-फलम् ॥
tapaḥ-kṛśā deva-mīḍhā āsīd varṣīyasī mahī / yathaiva kāmya-tapasas tanuḥ samprāpya tat-phalam //
निशा-मुखेषु खद्योतास् तमसा भान्ति न ग्रहाः । यथा पापेन पाषण्डा न हि वेदाः कलौ युगे ॥
niśā-mukheṣu khadyotās tamasā bhānti na grahāḥ / yathā pāpena pāṣaṇḍā na hi vedāḥ kalau yuge //
श्रुत्वा पर्जन्य-निनदं मण्डुकाः ससृजुर् गिरः । तूष्णीं शयानाः प्राग् यद्वद् ब्राह्मणा नियमात्यये ॥
śrutvā parjanya-ninadaṃ maṇḍukāḥ sasṛjur giraḥ / tūṣṇīṃ śayānāḥ prāg yadvad brāhmaṇā niyamātyaye //
आसन्न् उत्पथ-गामिन्यः क्षुद्र-नद्यो ऽनुशुष्यतीः । पुंसो यथास्वतन्त्रस्य देह-द्रविण -सम्पदः ॥
āsann utpatha-gāminyaḥ kṣudra-nadyo 'nuśuṣyatīḥ / puṃso yathāsvatantrasya deha-draviṇa -sampadaḥ //
हरिता हरिभिः शष्पैर् इन्द्रगोपैश् च लोहिता । उच्छिलीन्ध्र-कृत-च्छाया नृणां श्रीर् इव भूर् अभूत् ॥
haritā haribhiḥ śaṣpair indragopaiś ca lohitā / ucchilīndhra-kṛta-cchāyā nṛṇāṃ śrīr iva bhūr abhūt //
क्षेत्राणि शष्य-सम्पद्भिः कर्षकाणां मुदं ददुः । मानिनाम् अनुतापं वै दैवाधीनम् अजानताम् ॥
kṣetrāṇi śaṣya-sampadbhiḥ karṣakāṇāṃ mudaṃ daduḥ / māninām anutāpaṃ vai daivādhīnam ajānatām //
जल-स्थलौकसः सर्वे नव-वारि-निषेवया । अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरि-निषेवया ॥
jala-sthalaukasaḥ sarve nava-vāri-niṣevayā / abibhran ruciraṃ rūpaṃ yathā hari-niṣevayā //
सरिद्भिः सङ्गतः सिन्धुश् चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् । अपक्व-योगिनश् चित्तं कामाक्तं गुण-युग् यथा ॥
saridbhiḥ saṅgataḥ sindhuś cukṣobha śvasanormimān / apakva-yoginaś cittaṃ kāmāktaṃ guṇa-yug yathā //
गिरयो वर्ष-धाराभिर् हन्यमाना न विव्यथुः । अभिभूयमाना व्यसनैर् यथाधोक्षज-चेतसः ॥
girayo varṣa-dhārābhir hanyamānā na vivyathuḥ / abhibhūyamānā vyasanair yathādhokṣaja-cetasaḥ //
मार्गा बभूवुः सन्दिग्धास् तृणैश् छन्ना ह्य् असंस्कृताः । नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो द्विजैः कालेन चाहताः ॥
mārgā babhūvuḥ sandigdhās tṛṇaiś channā hy asaṃskṛtāḥ / nābhyasyamānāḥ śrutayo dvijaiḥ kālena cāhatāḥ //
लोक-बन्धुषु मेघेषु विद्युतश् चल-सौहृदाः । स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्व् इव ॥
loka-bandhuṣu megheṣu vidyutaś cala-sauhṛdāḥ / sthairyaṃ na cakruḥ kāminyaḥ puruṣeṣu guṇiṣv iva //
धनुर् वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्य् अभात् । व्यक्ते गुण-व्यतिकरे ऽगुणवान् पुरुषो यथा ॥
dhanur viyati māhendraṃ nirguṇaṃ ca guṇiny abhāt / vyakte guṇa-vyatikare 'guṇavān puruṣo yathā //
न रराजोडुपश् छन्नः स्व-ज्योत्स्ना-राजितैर् घनैः । अहं-मत्या भासितया स्व-भासा पुरुषो यथा ॥
na rarājoḍupaś channaḥ sva-jyotsnā-rājitair ghanaiḥ / ahaṃ-matyā bhāsitayā sva-bhāsā puruṣo yathā //
मेघागमोत्सवा हृष्टाः प्रत्यनन्दञ् छिखण्डिनः । गृहेषु तप्त-निर्विण्णा यथाच्युत-जनागमे ॥
meghāgamotsavā hṛṣṭāḥ pratyanandañ chikhaṇḍinaḥ / gṛheṣu tapta-nirviṇṇā yathācyuta-janāgame //
पीत्वापः पादपाः पद्भिर् आसन् नानात्म-मूर्तयः । प्राक् क्षामास् तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया ॥
pītvāpaḥ pādapāḥ padbhir āsan nānātma-mūrtayaḥ / prāk kṣāmās tapasā śrāntā yathā kāmānusevayā //
सरःस्व् अशान्त-रोधःसु न्यूषुर् अङ्गापि सारसाः । गृहेष्व् अशान्त-कृत्येषु ग्राम्या इव दुराशयाः ॥
saraḥsv aśānta-rodhaḥsu nyūṣur aṅgāpi sārasāḥ / gṛheṣv aśānta-kṛtyeṣu grāmyā iva durāśayāḥ //
जलौघैर् निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे । पाषण्डिनाम् असद्-वादैर् वेद-मार्गाः कलौ यथा ॥
jalaughair nirabhidyanta setavo varṣatīśvare / pāṣaṇḍinām asad-vādair veda-mārgāḥ kalau yathā //
व्यमुञ्चन् वायुभिर् नुन्ना भूतेभ्यश् चामृतं घनाः । यथाशिषो विश्-पतयः काले काले द्विजेरिताः ॥
vyamuñcan vāyubhir nunnā bhūtebhyaś cāmṛtaṃ ghanāḥ / yathāśiṣo viś-patayaḥ kāle kāle dvijeritāḥ //
एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्व-खर्जुर-जम्बुमत् । गो-गोपालैर् वृतो रन्तुं स-बलः प्राविशद् धरिः ॥
evaṃ vanaṃ tad varṣiṣṭhaṃ pakva-kharjura-jambumat / go-gopālair vṛto rantuṃ sa-balaḥ prāviśad dhariḥ //
धेनवो मन्द-गामिन्य ऊधो-भारेण भूयसा । ययुर् भगवताहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुत-स्तनाः ॥
dhenavo manda-gāminya ūdho-bhāreṇa bhūyasā / yayur bhagavatāhūtā drutaṃ prītyā snuta-stanāḥ //
वनौकसः प्रमुदिता वन-राजीर् मधु-च्युतः । जल-धारा गिरेर् नादाद् आसन्ना ददृशे गुहाः ॥
vanaukasaḥ pramuditā vana-rājīr madhu-cyutaḥ / jala-dhārā girer nādād āsannā dadṛśe guhāḥ //
क्वचिद् वनस्पति-क्रोडे गुहायां चाभिवर्षति । निर्विश्य भगवान् रेमे कन्द-मूल-फलाशनः ॥
kvacid vanaspati-kroḍe guhāyāṃ cābhivarṣati / nirviśya bhagavān reme kanda-mūla-phalāśanaḥ //
दध्य्-ओदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके । सम्भोजनीयैर् बुभुजे गोपैः सङ्कर्षणान्वितः ॥
dadhy-odanaṃ samānītaṃ śilāyāṃ salilāntike / sambhojanīyair bubhuje gopaiḥ saṅkarṣaṇānvitaḥ //
शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् । तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश् च स्वोधो-भर-श्रमाः ॥
śādvalopari saṃviśya carvato mīlitekṣaṇān / tṛptān vṛṣān vatsatarān gāś ca svodho-bhara-śramāḥ //
प्रावृट्-श्रियं च तां वीक्ष्य सर्व-काल-सुखावहाम् । भगवान् पूजयां चक्रे आत्म-शक्त्य्-उपबृंहिताम् ॥
prāvṛṭ-śriyaṃ ca tāṃ vīkṣya sarva-kāla-sukhāvahām / bhagavān pūjayāṃ cakre ātma-śakty-upabṛṃhitām //
एवं निवसतोस् तस्मिन् राम-केशवयोर् व्रजे । शरत् समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्व्-अपरुषानिला ॥
evaṃ nivasatos tasmin rāma-keśavayor vraje / śarat samabhavad vyabhrā svacchāmbv-aparuṣānilā //
शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः । भ्रष्टानाम् इव चेतांसि पुनर् योग-निषेवया ॥
śaradā nīrajotpattyā nīrāṇi prakṛtiṃ yayuḥ / bhraṣṭānām iva cetāṃsi punar yoga-niṣevayā //
व्योम्नो ऽब्भ्रं भूत-शाबल्यं भुवः पङ्कम् अपां मलम् । शरज् जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर् यथाशुभम् ॥
vyomno 'bbhraṃ bhūta-śābalyaṃ bhuvaḥ paṅkam apāṃ malam / śaraj jahārāśramiṇāṃ kṛṣṇe bhaktir yathāśubham //
सर्व-स्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुभ्र-वर्चसः । यथा त्यक्तैषणाः शान्ता मुनयो मुक्त-किल्बिषाः ॥
sarva-svaṃ jaladā hitvā virejuḥ śubhra-varcasaḥ / yathā tyaktaiṣaṇāḥ śāntā munayo mukta-kilbiṣāḥ //
गिरयो मुमुचुस् तोयं क्वचिन् न मुमुचुः शिवम् । यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा ॥
girayo mumucus toyaṃ kvacin na mumucuḥ śivam / yathā jñānāmṛtaṃ kāle jñānino dadate na vā //
नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाध-जले-चराः । यथायुर् अन्व्-अहं क्षय्यं नरा मूढाः कुटुम्बिनः ॥
naivāvidan kṣīyamāṇaṃ jalaṃ gādha-jale-carāḥ / yathāyur anv-ahaṃ kṣayyaṃ narā mūḍhāḥ kuṭumbinaḥ //
गाध-वारि-चरास् तापम् अविन्दञ् छरद्-अर्क-जम् । यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्ब्य् अविजितेन्द्रियः ॥
gādha-vāri-carās tāpam avindañ charad-arka-jam / yathā daridraḥ kṛpaṇaḥ kuṭumby avijitendriyaḥ //
शनैः शनैर् जहुः पङ्कं स्थलान्य् आमं च वीरुधः । यथाहं-ममतां धीराः शरीरादिष्व् अनात्मसु ॥
śanaiḥ śanair jahuḥ paṅkaṃ sthalāny āmaṃ ca vīrudhaḥ / yathāhaṃ-mamatāṃ dhīrāḥ śarīrādiṣv anātmasu //
निश्चलाम्बुर् अभूत् तूष्णीं समुद्रः शरद्-आगमे । आत्मन्य् उपरते सम्यङ् मुनिर् व्युपरतागमः ॥
niścalāmbur abhūt tūṣṇīṃ samudraḥ śarad-āgame / ātmany uparate samyaṅ munir vyuparatāgamaḥ //
केदारेभ्यस् त्व् अपो ऽगृह्णन् कर्षका दृढ-सेतुभिः । यथा प्राणैः स्रवज् ज्ञानं तन्-निरोधेन योगिनः ॥
kedārebhyas tv apo 'gṛhṇan karṣakā dṛḍha-setubhiḥ / yathā prāṇaiḥ sravaj jñānaṃ tan-nirodhena yoginaḥ //
शरद्-अर्कांशु-जांस् तापान् भूतानाम् उडुपो ऽहरत् । देहाभिमान-जं बोधो मुकुन्दो व्रज-योषिताम् ॥
śarad-arkāṃśu-jāṃs tāpān bhūtānām uḍupo 'harat / dehābhimāna-jaṃ bodho mukundo vraja-yoṣitām //
खम् अशोभत निर्मेघं शरद्-विमल-तारकम् । सत्त्व-युक्तं यथा चित्तं शब्द-ब्रह्मार्थ-दर्शनम् ॥
kham aśobhata nirmeghaṃ śarad-vimala-tārakam / sattva-yuktaṃ yathā cittaṃ śabda-brahmārtha-darśanam //
अखण्ड-मण्डलो व्योम्नि रराजोडु-गणैः शशी । यथा यदु-पतिः कृष्णो वृष्णि-चक्रावृतो भुवि ॥
akhaṇḍa-maṇḍalo vyomni rarājoḍu-gaṇaiḥ śaśī / yathā yadu-patiḥ kṛṣṇo vṛṣṇi-cakrāvṛto bhuvi //
आश्लिष्य सम-शीतोष्णं प्रसून-वन-मारुतम् । जनास् तापं जहुर् गोप्यो न कृष्ण-हृत-चेतसः ॥
āśliṣya sama-śītoṣṇaṃ prasūna-vana-mārutam / janās tāpaṃ jahur gopyo na kṛṣṇa-hṛta-cetasaḥ //
गावो मृगाः खगा नार्यः पुष्पिण्यः शरदाभवन् । अन्वीयमानाः स्व-वृषैः फलैर् ईश-क्रिया इव ॥
gāvo mṛgāḥ khagā nāryaḥ puṣpiṇyaḥ śaradābhavan / anvīyamānāḥ sva-vṛṣaiḥ phalair īśa-kriyā iva //
उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना । राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप ॥
udahṛṣyan vārijāni sūryotthāne kumud vinā / rājñā tu nirbhayā lokā yathā dasyūn vinā nṛpa //
पुर-ग्रामेष्व् आग्रयणैर् इन्द्रियैश् च महोत्सवैः । बभौ भूः पक्व-शष्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरेः ॥
pura-grāmeṣv āgrayaṇair indriyaiś ca mahotsavaiḥ / babhau bhūḥ pakva-śaṣyāḍhyā kalābhyāṃ nitarāṃ hareḥ //
वणिङ्-मुनि-नृप-स्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे । वर्ष-रुद्धा यथा सिद्धाः स्व-पिण्डान् काल आगते ॥
vaṇiṅ-muni-nṛpa-snātā nirgamyārthān prapedire / varṣa-ruddhā yathā siddhāḥ sva-piṇḍān kāla āgate //