सूत उवाच अथ तं सुखम् आसीन उपासीनं बृहच्छ्रवाः । देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्न् इव ॥
sūta uvāca atha taṃ sukham āsīna upāsīnaṃ bṛhacchravāḥ / devarṣiḥ prāha viprarṣiṃ vīṇāpāṇiḥ smayann iva //
नारद उवाच पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिदात्मना । परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥
nārada uvāca pārāśarya mahābhāga bhavataḥ kaccidātmanā / parituṣyati śārīra ātmā mānasa eva vā //
जिज्ञासितं सुसम्पन्नम् अपि ते महदद्भुतम् । कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम् ॥
jijñāsitaṃ susampannam api te mahadadbhutam / kṛtavān bhārataṃ yastvaṃ sarvārthaparibṛṃhitam //
जिज्ञासितम् अधीतं च ब्रह्म यत् तत् सनातनम् । तथापि शोचस्यात्मानम् अकृतार्थ इव प्रभो ॥
jijñāsitam adhītaṃ ca brahma yat tat sanātanam / tathāpi śocasyātmānam akṛtārtha iva prabho //
व्यास उवाच अस्त्येव मे सर्वम् इदं त्वयोक्तं तथापि नात्मा परितुष्यते मे । तन्मूलम् अव्यक्तम् अगाधबोधं पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम् ॥
vyāsa uvāca astyeva me sarvam idaṃ tvayoktaṃ tathāpi nātmā parituṣyate me / tanmūlam avyaktam agādhabodhaṃ pṛcchāmahe tvātmabhavātmabhūtam //
स वै भवान् वेद समस्तगुह्यम् उपासितो यत् पुरुषः पुराणः । परावरेशो मनसैव विश्वं सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्गः ॥
sa vai bhavān veda samastaguhyam upāsito yat puruṣaḥ purāṇaḥ / parāvareśo manasaiva viśvaṃ sṛjatyavatyatti guṇairasaṅgaḥ //
त्वं पर्यटन्न् अर्क इव त्रिलोकीम् अन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी । परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः स्नातस्य मे न्यूनम् अलं विचक्ष्व ॥
tvaṃ paryaṭann arka iva trilokīm antaścaro vāyurivātmasākṣī / parāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥ snātasya me nyūnam alaṃ vicakṣva //
श्रीनारद उवाच भवतानुदितप्रायं यशो भगवतो ऽमलम् । येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम् ॥
śrīnārada uvāca bhavatānuditaprāyaṃ yaśo bhagavato 'malam / yenaivāsau na tuṣyeta manye taddarśanaṃ khilam //
यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिताः । न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णितः ॥
yathā dharmādayaścārthā munivaryānukīrtitāḥ / na tathā vāsudevasya mahimā hyanuvarṇitaḥ //
न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद्वायसं तीर्थम् उशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षयाः ॥
na yadvacaścitrapadaṃ hareryaśo jagatpavitraṃ pragṛṇīta karhicit / tadvāyasaṃ tīrtham uśanti mānasā na yatra haṃsā niramantyuśikkṣayāḥ //
तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकम् अबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशो ऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥
tadvāgvisargo janatāghaviplavo yasmin pratiślokam abaddhavatyapi / nāmānyanantasya yaśo 'ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ //
नैष्कर्म्यम् अप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानम् अलं निरञ्जनम् । कुतः पुनः शश्वदभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥
naiṣkarmyam apyacyutabhāvavarjitaṃ na śobhate jñānam alaṃ nirañjanam / kutaḥ punaḥ śaśvadabhadram īśvare na cārpitaṃ karma yadapyakāraṇam //
अथो महाभाग भवान् अमोघदृक् शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः । उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् ॥
atho mahābhāga bhavān amoghadṛk śuciśravāḥ satyarato dhṛtavrataḥ / urukramasyākhilabandhamuktaye samādhinānusmara tadviceṣṭitam //
ततो ऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षतः पृथग् दृशस्तत्कृतरूपनामभिः । न कर्हिचित् क्वापि च दुःस्थिता मतिर् लभेत वाताहतनौरिवास्पदम् ॥
tato 'nyathā kiñcana yadvivakṣataḥ pṛthag dṛśastatkṛtarūpanāmabhiḥ / na karhicit kvāpi ca duḥsthitā matir labheta vātāhatanaurivāspadam //
जुगुप्सितं धर्मकृते ऽनुशासतः स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः । यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥
jugupsitaṃ dharmakṛte 'nuśāsataḥ svabhāvaraktasya mahān vyatikramaḥ / yadvākyato dharma itītaraḥ sthito na manyate tasya nivāraṇaṃ janaḥ //
विचक्षणो ऽस्यार्हति वेदितुं विभोर् अनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् । प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मनस् ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः ॥
vicakṣaṇo 'syārhati vedituṃ vibhor anantapārasya nivṛttitaḥ sukham / pravartamānasya guṇairanātmanas tato bhavān darśaya ceṣṭitaṃ vibhoḥ //
त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरेर् भजन्न् अपक्वो ऽथ पतेत् ततो यदि । यत्र क्व वाभद्रम् अभूदमुष्य किं को वार्थ आप्तो ऽभजतां स्वधर्मतः ॥
tyaktvā svadharmaṃ caraṇāmbujaṃ harer bhajann apakvo 'tha patet tato yadi / yatra kva vābhadram abhūdamuṣya kiṃ ko vārtha āpto 'bhajatāṃ svadharmataḥ //
तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो न लभ्यते यद्भ्रमताम् उपर्यधः । तल् लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं कालेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥
tasyaiva hetoḥ prayateta kovido na labhyate yadbhramatām uparyadhaḥ / tal labhyate duḥkhavadanyataḥ sukhaṃ kālena sarvatra gabhīraraṃhasā //
न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेन् मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् । स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्युपगूहनं पुनर् विहातुम् इच्छेन् न रसग्रहो जनः ॥
na vai jano jātu kathañcanāvrajen mukundasevyanyavadaṅga saṃsṛtim / smaran mukundāṅghryupagūhanaṃ punar vihātum icchen na rasagraho janaḥ //
इदं हि विश्वं भगवान् इवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवाः । तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि ते प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम् ॥
idaṃ hi viśvaṃ bhagavān ivetaro yato jagatsthānanirodhasambhavāḥ / taddhi svayaṃ veda bhavāṃstathāpi te prādeśamātraṃ bhavataḥ pradarśitam //
त्वम् आत्मनात्मानम् अवेह्यमोघदृक् परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् । अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन् महानुभावाभ्युदयो ऽधिगण्यताम् ॥
tvam ātmanātmānam avehyamoghadṛk parasya puṃsaḥ paramātmanaḥ kalām / ajaṃ prajātaṃ jagataḥ śivāya tan mahānubhāvābhyudayo 'dhigaṇyatām //
इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः । अविच्युतो ऽर्थः कविभिर्निरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥
idaṃ hi puṃsastapasaḥ śrutasya vā sviṣṭasya sūktasya ca buddhidattayoḥ / avicyuto 'rthaḥ kavibhirnirūpito yaduttamaślokaguṇānuvarṇanam //
अहं पुरातीतभवे ऽभवं मुने दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् । निरूपितो बालक एव योगिनां शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम् ॥
ahaṃ purātītabhave 'bhavaṃ mune dāsyāstu kasyāścana vedavādinām / nirūpito bālaka eva yogināṃ śuśrūṣaṇe prāvṛṣi nirvivikṣatām //
ते मय्यपेताखिलचापले ऽर्भके दान्ते ऽधृतक्रीडनके ऽनुवर्तिनि । चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः शुश्रूषमाणे मुनयो ऽल्पभाषिणि ॥
te mayyapetākhilacāpale 'rbhake dānte 'dhṛtakrīḍanake 'nuvartini / cakruḥ kṛpāṃ yadyapi tulyadarśanāḥ śuśrūṣamāṇe munayo 'lpabhāṣiṇi //
उच्छिष्टलेपान् अनुमोदितो द्विजैः सकृत् स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिषः । एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतसस् तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायते ॥
ucchiṣṭalepān anumodito dvijaiḥ sakṛt sma bhuñje tadapāstakilbiṣaḥ / evaṃ pravṛttasya viśuddhacetasas taddharma evātmaruciḥ prajāyate //
तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायताम् अनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः । ताः श्रद्धया मे ऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचिः ॥
tatrānvahaṃ kṛṣṇakathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṃ manoharāḥ / tāḥ śraddhayā me 'nupadaṃ viśṛṇvataḥ priyaśravasyaṅga mamābhavadruciḥ //
तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम । ययाहम् एतत् सदसत् स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥
tasmiṃstadā labdharucermahāmate priyaśravasyaskhalitā matirmama / yayāham etat sadasat svamāyayā paśye mayi brahmaṇi kalpitaṃ pare //
इत्थं शरत्प्रावृषिकावृतू हरेर् विशृण्वतो मे ऽनुसवं यशो ऽमलम् । सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभिर् भक्तिः प्रवृत्तात्मरजस्तमोपहा ॥
itthaṃ śaratprāvṛṣikāvṛtū harer viśṛṇvato me 'nusavaṃ yaśo 'malam / saṅkīrtyamānaṃ munibhirmahātmabhir bhaktiḥ pravṛttātmarajastamopahā //
तस्यैवं मे ऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः । श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥
tasyaivaṃ me 'nuraktasya praśritasya hatainasaḥ / śraddadhānasya bālasya dāntasyānucarasya ca //
ज्ञानं गुह्यतमं यत् तत् साक्षाद्भगवतोदितम् । अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः ॥
jñānaṃ guhyatamaṃ yat tat sākṣādbhagavatoditam / anvavocan gamiṣyantaḥ kṛpayā dīnavatsalāḥ //
येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधसः । मायानुभावम् अविदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥
yenaivāhaṃ bhagavato vāsudevasya vedhasaḥ / māyānubhāvam avidaṃ yena gacchanti tatpadam //
एतत् संसूचितं ब्रह्मंस्तापत्रयचिकित्सितम् । यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् ॥
etat saṃsūcitaṃ brahmaṃstāpatrayacikitsitam / yadīśvare bhagavati karma brahmaṇi bhāvitam //
आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत । तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ॥
āmayo yaśca bhūtānāṃ jāyate yena suvrata / tadeva hyāmayaṃ dravyaṃ na punāti cikitsitam //
एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः । त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे ॥
evaṃ nṛṇāṃ kriyāyogāḥ sarve saṃsṛtihetavaḥ / ta evātmavināśāya kalpante kalpitāḥ pare //
यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् । ज्ञानं यत् तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥
yadatra kriyate karma bhagavatparitoṣaṇam / jñānaṃ yat tadadhīnaṃ hi bhaktiyogasamanvitam //
कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् । गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च ॥
kurvāṇā yatra karmāṇi bhagavacchikṣayāsakṛt / gṛṇanti guṇanāmāni kṛṣṇasyānusmaranti ca //
ओं नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च ॥
oṃ namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya dhīmahi / pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca //
इति मूर्त्यभिधानेन मन्त्रमूर्तिम् अमूर्तिकम् । यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान् ॥
iti mūrtyabhidhānena mantramūrtim amūrtikam / yajate yajñapuruṣaṃ sa samyag darśanaḥ pumān //
इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्न् अवेत्य मदनुष्ठितम् । अदान् मे ज्ञानम् ऐश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशवः ॥
imaṃ svanigamaṃ brahmann avetya madanuṣṭhitam / adān me jñānam aiśvaryaṃ svasmin bhāvaṃ ca keśavaḥ //
त्वम् अप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् । प्राख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां सङ्क्लेशनिर्वाणम् उशन्ति नान्यथा ॥
tvam apyadabhraśruta viśrutaṃ vibhoḥ samāpyate yena vidāṃ bubhutsitam / prākhyāhi duḥkhairmuhurarditātmanāṃ saṅkleśanirvāṇam uśanti nānyathā //