अथ त्रिनवतितमो ऽध्यायः
atha trinavatitamo 'dhyāyaḥ
वास्तुपूजादिविधानम्
vāstupūjādividhānam
ईश्वर उवाच
īśvara uvāca
ततः प्रासादमासूत्र्य वर्तयेद्वास्तुमण्डपं
tataḥ prāsādamāsūtrya vartayedvāstumaṇḍapaṃ
कुर्यात् कोष्ठचतुःषष्टिं क्षेत्रे वेदास्रके समे
kuryāt koṣṭhacatuḥṣaṣṭiṃ kṣetre vedāsrake same
कोणेषु विन्यसेद् वंशौ रज्जवो ऽष्टौ विकोणगाः
koṇeṣu vinyased vaṃśau rajjavo 'ṣṭau vikoṇagāḥ
:न् 1 ओं इं उं इति घ.. , ङ्. च
:n 1 oṃ iṃ uṃ iti gha.. , ṅ. ca
2 पञ्चगव्येन संसिक्तान् इति ग..
2 pañcagavyena saṃsiktān iti ga..
3 न्यूनादिदोषनाशार्थमिति घ..
3 nyūnādidoṣanāśārthamiti gha..
4 यजेदस्रेण शुद्ध्यर्थमाहुतीनामिति घ..
4 yajedasreṇa śuddhyarthamāhutīnāmiti gha..
5 वास्तुमण्डलमिति ग. ङ.. । तत इति श्लोकार्धं घ.. पुस्तके नास्ति
5 vāstumaṇḍalamiti ga. ṅa.. / tata iti ślokārdhaṃ gha.. pustake nāsti
6 विन्यसेद्वंशमिति ख.. :प् 295
6 vinyasedvaṃśamiti kha.. :p 295
द्विपदाः षट्पदास्तास्तु वास्तुन्तत्रार्चयेद् यथा
dvipadāḥ ṣaṭpadāstāstu vāstuntatrārcayed yathā
आकुञ्चितकचं वास्तुमुत्तानमसुराकृतिं
ākuñcitakacaṃ vāstumuttānamasurākṛtiṃ
स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे उत्तराननं
smaret pūjāsu kuḍyādiniveśe uttarānanaṃ
जानुनी कूर्परौ शक्थि दिशि वातहुताशयोः
jānunī kūrparau śakthi diśi vātahutāśayoḥ
पैत्र्यां पादपुटे रौद्र्यां शिरो ऽस्य हृदये ऽञ्जलिः
paitryāṃ pādapuṭe raudryāṃ śiro 'sya hṛdaye 'ñjaliḥ
अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः
asya dehe samārūḍhā devatāḥ pūjitāḥ śubhāḥ
अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्धेष्वष्टसु स्थिताः
aṣṭau koṇādhipāstatra koṇārdheṣvaṣṭasu sthitāḥ
षट्पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात्
ṣaṭpadāstu marīcyādyā dikṣu pūrvādiṣu kramāt
मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्मृताः
madhye catuṣpado brahmā śeṣāstu padikāḥ smṛtāḥ
समस्तनाडीसंयोगे महामर्मानुजं फलं
samastanāḍīsaṃyoge mahāmarmānujaṃ phalaṃ
त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं महास्वस्तिकसम्पुटौ
triśūlaṃ svastikaṃ vajraṃ mahāsvastikasampuṭau
त्रिकुटुं मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तथा
trikuṭuṃ maṇibandhaṃ ca suviśuddhaṃ padaṃ tathā
इति द्वादश मर्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्
iti dvādaśa marmāṇi vāstorbhittyādiṣu tyajet
साज्यमक्षतमीशाय पर्जन्यायाम्बुजोदकं
sājyamakṣatamīśāya parjanyāyāmbujodakaṃ
ददीताथ जयन्ताय पताकां कुङ्कुमोज्ज्वलां
dadītātha jayantāya patākāṃ kuṅkumojjvalāṃ
रत्नवारि महेन्द्राय रवौ धूम्रं वितानकं
ratnavāri mahendrāya ravau dhūmraṃ vitānakaṃ
सत्याय घृतगोधूममाज्यभक्तं भृशाय च
satyāya ghṛtagodhūmamājyabhaktaṃ bhṛśāya ca
विमांसमन्तरीक्षाय शुक्तुन्तेभ्यस्तु पूर्वतः
vimāṃsamantarīkṣāya śuktuntebhyastu pūrvataḥ
मधुक्षीराज्यसम्पूर्णां प्रदद्याद्वह्नये श्रुचं
madhukṣīrājyasampūrṇāṃ pradadyādvahnaye śrucaṃ
लाजान् पूर्णं सुवर्णाम्बु वितथाय निवेदयेत्
lājān pūrṇaṃ suvarṇāmbu vitathāya nivedayet
दद्याद् गृहक्षते क्षौद्रं यमराजे पलौदनं
dadyād gṛhakṣate kṣaudraṃ yamarāje palaudanaṃ
गन्धं गन्धर्वनाथाय जिह्वां भृङ्गाय पक्षिणः
gandhaṃ gandharvanāthāya jihvāṃ bhṛṅgāya pakṣiṇaḥ
मृगाय पद्मपर्णानि याम्यामित्यष्टदेवताः
mṛgāya padmaparṇāni yāmyāmityaṣṭadevatāḥ
पित्रे तिलोदकं क्षीरं वृक्षजं दन्तधावनं
pitre tilodakaṃ kṣīraṃ vṛkṣajaṃ dantadhāvanaṃ
दौवारिकाय देवाय प्रदद्याद् धेनुमुद्रया
dauvārikāya devāya pradadyād dhenumudrayā
सुग्रीवाय दिशेत् पूपान् पुष्पदन्ताय दर्भकं
sugrīvāya diśet pūpān puṣpadantāya darbhakaṃ
रक्तं प्रचेतसे पद्ममसुराय सुरासवं
raktaṃ pracetase padmamasurāya surāsavaṃ
घृतं गुडौदनं शेषे रोगाय घृतमण्डकान्
ghṛtaṃ guḍaudanaṃ śeṣe rogāya ghṛtamaṇḍakān
लाजान् वा पश्चिमाशायां देवाष्टकमितीरितं
lājān vā paścimāśāyāṃ devāṣṭakamitīritaṃ
मारुताय ध्वजं पीतं नागाय नागकेशरं
mārutāya dhvajaṃ pītaṃ nāgāya nāgakeśaraṃ
मुख्ये भक्ष्याणि भल्लाटे मुद्गसूपं सुसंस्कृतं
mukhye bhakṣyāṇi bhallāṭe mudgasūpaṃ susaṃskṛtaṃ
सोमाय पायसं साज्यं शालूकमूषये दिशेत्
somāya pāyasaṃ sājyaṃ śālūkamūṣaye diśet
लोपीमदितये दित्यै पुरीमित्युत्तराष्टकं
lopīmaditaye dityai purīmityuttarāṣṭakaṃ
मोदकान् ब्रह्मणः प्राच्यां षट्पादाय मरीचये
modakān brahmaṇaḥ prācyāṃ ṣaṭpādāya marīcaye
सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधःकोणकोष्ठके
savitre raktapuṣpāṇi vahnyadhaḥkoṇakoṣṭhake
तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं
tadadhaḥkoṣṭhake dadyāt sāvitryai ca kuśodakaṃ
दक्षिणे चन्दनं रक्तं षट्पदाय विवस्वते
dakṣiṇe candanaṃ raktaṃ ṣaṭpadāya vivasvate
हरिद्रौदनमिन्द्राय रक्षोधःक्रीणकोष्ठके
haridraudanamindrāya rakṣodhaḥkrīṇakoṣṭhake
इन्द्रजयाय मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्
indrajayāya miśrānnamindrādhastānnivedayet
वरुण्यां षट्पदासीने मित्रे सङुडमोदनं
varuṇyāṃ ṣaṭpadāsīne mitre saṅuḍamodanaṃ
रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे
rudrāya ghṛtasiddhānnaṃ vāyukoṇādhare pade
तदधो रुद्रदासाय मासं मार्गमथोत्तरे
tadadho rudradāsāya māsaṃ mārgamathottare
ददीत माषनैवेद्यं षट्पदस्थे धराधरे
dadīta māṣanaivedyaṃ ṣaṭpadasthe dharādhare
आपाय शिवकोणाधः तद्वत्साय च तत्स्थले
āpāya śivakoṇādhaḥ tadvatsāya ca tatsthale
क्रमाद्दद्याद्दधिक्षीरं पूजयित्वा विधानतः
kramāddadyāddadhikṣīraṃ pūjayitvā vidhānataḥ
चतुष्पदे निविष्टाय ब्रह्मणे मध्मदेशतः
catuṣpade niviṣṭāya brahmaṇe madhmadeśataḥ
पञ्चगव्याक्षतोपेतञ्चरुं साज्यं निवेदयेत्
pañcagavyākṣatopetañcaruṃ sājyaṃ nivedayet
ईशादिवायुपर्यन्तकोणेष्वथ यथाक्रमं
īśādivāyuparyantakoṇeṣvatha yathākramaṃ
वास्तुवाह्ये चरक्याद्याश् चतस्रः पूजयेद् यथा
vāstuvāhye carakyādyāś catasraḥ pūjayed yathā
चरक्यै सघृतं मांसं विदार्यै दधिपङ्कजे
carakyai saghṛtaṃ māṃsaṃ vidāryai dadhipaṅkaje
पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्
pūtanāyai palaṃ pittaṃ rudhiraṃ ca nivedayet
अस्थीनि पापराक्षस्यै रक्तपित्तपलानि च
asthīni pāparākṣasyai raktapittapalāni ca
ततो माषौदनं प्राच्यां स्कन्दाय विनिवेदयेत्
tato māṣaudanaṃ prācyāṃ skandāya vinivedayet
अर्यम्णे दक्षिणाशायां पूपान् कृसरया युतान्
aryamṇe dakṣiṇāśāyāṃ pūpān kṛsarayā yutān
जम्भकाय च वारुण्यामामिषं रुधिरान्वितं
jambhakāya ca vāruṇyāmāmiṣaṃ rudhirānvitaṃ
उदीच्यां पिलिपिञ्जाय रक्तान्नं कुसुमानि च
udīcyāṃ pilipiñjāya raktānnaṃ kusumāni ca
यजेद्वा सकलं वास्तुं कुशदध्यक्षतेर्जलैः
yajedvā sakalaṃ vāstuṃ kuśadadhyakṣaterjalaiḥ
गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर् यजेत्
gṛhe ca nagarādau ca ekāśītipadair yajet
त्रिपदा रज्जवः कार्याः षट्पदाश् च विकोणके
tripadā rajjavaḥ kāryāḥ ṣaṭpadāś ca vikoṇake
ईशाद्याः पादिकास्तस्मिन्नागद्याश् च द्विकोष्ठगाः
īśādyāḥ pādikāstasminnāgadyāś ca dvikoṣṭhagāḥ
षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः
ṣaṭpadasthā marīcyādyā brahmā navapadaḥ smṛtaḥ
नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदो ऽपि वा
nagaragrāmakheṭādau vāstuḥ śatapado 'pi vā
वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्धरं सदा
vaṃśadvayaṃ koṇagataṃ durjayaṃ durdharaṃ sadā
यथा देवालये न्यसस् तथा शतपदे हितः
yathā devālaye nyasas tathā śatapade hitaḥ
ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश् चैव षट्पदाः
grahāḥ skandādayastatra vijñeyāś caiva ṣaṭpadāḥ
चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत्
carakyādyā bhūtapadā rajjuvaṃśādi pūrvavat
देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिंशच्छतं भवेत्
deśasaṃsthāpane vāstu catustriṃśacchataṃ bhavet
चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश् च देवताः
catuḥṣaṣṭipado brahmā marīcyādyāś ca devatāḥ
चतुःपञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः
catuḥpañcāśatpadikā āpādyaṣṭau rasāgnibhiḥ
ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः
īśānādyā navapadāḥ skandādyāḥ śaktikāḥ smṛtāḥ
चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादि पूर्ववत्
carakyādyāstadvadeva rajjuvaṃśādi pūrvavat
ज्ञेयो वंशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः
jñeyo vaṃśasahasraistu vāstumaṇḍalagaḥ padaiḥ
न्यासो नवगुणस्तत्र कर्तव्यो देशवास्तुवित्
nyāso navaguṇastatra kartavyo deśavāstuvit
पञ्चचिंशत्पदो वास्तुर्वैतालाख्यश्चितौ स्मृतः
pañcaciṃśatpado vāsturvaitālākhyaścitau smṛtaḥ
अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्रिस् तथापरः
anyo navapado vāstuḥ ṣoḍaśāṅghris tathāparaḥ
षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं
ṣaḍasratryasravṛttādermadhye syāccaturasrakaṃ
खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके
khāte vāstoḥ samaṃ pṛṣṭhe nyāse brahmaśilātmake
शाषाकस्य निवेशे च मूर्तिसंस्थापने तथा
śāṣākasya niveśe ca mūrtisaṃsthāpane tathā
पायसेन तु नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्
pāyasena tu naivedyaṃ sarveṣāṃ vā pradāpayet
उक्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः
uktānukte tu vai vāstuḥ pañcahastapramāṇataḥ
गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा
gṛhaprāsādamānena vāstuḥ śreṣṭhastu sarvadā
इत्य् आदिमहपुराणे आग्नेये वास्तुपूजाकथनं नाम त्रिनवतितमो ऽध्यायः ॥
ity ādimahapurāṇe āgneye vāstupūjākathanaṃ nāma trinavatitamo 'dhyāyaḥ ||