Chapter 54

वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं शृणु

vakṣyāmyanyaprakāreṇa liṅgamānādikaṃ śṛṇu

वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्

vakṣye lavaṇajaṃ liṅgaṃ ghṛtajaṃ buddhivardhanam

भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः

bhūtaye vastraliṅgantu liṅgantātkālikaṃ viduḥ

पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं

pakvāpakvaṃ mṛṇmayaṃ syādapakvāt pakvajaṃ varaṃ

ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं

tato dārumayaṃ puṇyaṃ dārujāt śailajaṃ varaṃ

शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं

śailādvaraṃ tu muktājaṃ tato lauhaṃ suvarṇajaṃ

राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं

rājataṃ kīrtitaṃ tāmraṃ paittalaṃ bhuktimuktidaṃ

रङ्गजं रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं

raṅgajaṃ rasaliṅgañca bhuktimuktipradaṃ varaṃ

रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत्

rasajaṃ rasalohādiratnagarbhantu vardhayet

मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि

mānādi neṣṭaṃ siddhādi sthāpitetha svayambhuvi

वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना

vāme ca svecchayā teṣāṃ pīṭhaprāsādakalpanā

पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं

pūjayet sūryavimbasthaṃ darpaṇe prativimbitaṃ

पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत्

pūjye harastu sarvatra liṅge pūrṇārcanaṃ bhavet

हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि

hastottaravidhaṃ śailaṃ dārujaṃ tadvadeva hi

चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम्

calamaṅgulamānena dvāragarbhakaraiḥ sthitam

अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं

aṅgulād gṛhaliṅgaṃ syādyāvat pañcaśāṅgulaṃ

द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः

dvāramānāt trisaṅkhyākaṃ navadhā garbhamānataḥ

नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्

navadhā garbhamānena liṅgandhāmni ca pūjayet

एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः

evaṃ liṅgāni ṣaṭtriṃśat jñeyāni jyeṣṭhamānataḥ

मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च

madhyamānena ṣaṭtriṃśat ṣaṭtriṃśadadhamena ca

इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत्

itthamaikyena liṅgānāṃ śatamaṣṭottaraṃ bhavet

एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते

ekāṅgulādipañcāntaṃ kanyasañcalamucyate

षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं

ṣadvādidaśaparyantañcalaṃ liṅgañca madhyamaṃ

एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्

ekādaśāṅgulādi syāt jyeṣṭhaṃ pañcadaśāntakam

षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम्

ṣaḍaṅgulaṃ mahāratnai ratnair anyair navāṅgulam

रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः

ravibhirhemabhārotthaṃ liṅgaṃ śeṣaistripañcabhiḥ

षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः

ṣoḍaśāṃśe ca vedāṃśe yugaṃ luptvordhvadeśataḥ

द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च कोणयोस्तु विलोपयेत्

dvātriṃśatṣoḍaśāṃśāṃś ca koṇayostu vilopayet

चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा

caturniveśanāt kaṇṭho viṃśatistriyugais tathā

पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं

pārśvābhyāṃ tu viluptābhyāṃ calaliṅgaṃ bhavedvaraṃ

धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात्

dhāmno yugartunāgāṃśair dvāraṃ hīnāditaḥ kramāt

लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्

liṅgadvārocchrayādarvāg bhavet pādonataḥ kramāt

गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं

garbhārdhenādhamaṃ liṅgaṃ bhūtāṃśaiḥ syāt tribhirvaraṃ

तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं

tayormadhye ca sūtrāṇi sapta sampātayet samaṃ

एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं

evaṃ syurnava sūtrāṇi bhūtasūtraiś ca madhyamaṃ

द्व्यन्तरो वामवामञ्च लिङ्गानां दीर्घता नव

dvyantaro vāmavāmañca liṅgānāṃ dīrghatā nava

हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः

hastādvivardhate hasto yāvatsyur nava pāṇayaḥ

हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्

hīnamadhyottamaṃ liṅgaṃ trividhaṃ trividhātmakam

एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः

ekaikaliṅgamadhyeṣu trīṇi trīṇi ca pādaśaḥ

लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च

liṅgāni ghaṭayeddhīmān ṣaṭsu cāṣṭottareṣu ca

स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका

sthiradīrghaprameyāttu dvāragarbhakarātmikā

भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं

bhāgeśañcāpyamīśañca devejyantulyasaṃjñitaṃ

चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत्

catvāri liṅgarūpāṇi viṣkambheṇa tu lakṣayet

दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं

dīrghamāyānvitaṃ kṛtvā liṅgaṃ kuryāt trirūpakaṃ

चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं

caturaṣṭāṣṭavṛttañca tattvatrayaguṇātmakaṃ

लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै

liṅgānāmīpsitaṃ dairghyaṃ tena kṛtvāṅgulāni vai

ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं

dhvajādyāyaiḥ surair bhūtaiḥ śikhibhirvā haret kṛtiṃ

तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं

tānyaṅgulāni yaccheṣaṃ lakṣayecca śubhāśubhaṃ

ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः

dhvajādyā dhvajasiṃhebhavṛṣāḥ jyeṣṭhāḥ pare śubhāḥ

स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः

svareṣu ṣaḍjagāndhārapañcamāḥ śubhadāyakāḥ

भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः

bhūteṣu ca śubhā bhūḥ syādagniṣvāhavanīyakaḥ

उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्

uktāyāmasya cārdhāṃśe nāgāṃśair bhājite kramāt

रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत्

rasabhūtāṃśaṣaṣṭhāṃśatryaṃśādhikaśarair bhavet

आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता

āḍhyānāḍhyasurejyārkatulyānāñcaturasratā

पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः

pañcamaṃ vardhamānākhyaṃ vyāsānnāhapravṛddhitaḥ

द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः

dvidhā bhedā bahūnyatra vakṣyante viśvakarmataḥ

आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा

āḍhyādīnāṃ tridhā sthaulyādyavadhūtaṃ tadaṣṭadhā

त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च

tridhā hastājjinākhyañca yuktaṃ sarvasamena ca

पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्चिते तथा

pañcaviṃśatiliṅgāni nādye devārcite tathā

पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि

pañcasaptabhirekatvājjinair bhaktair bhavanti hi

चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च

caturdaśasahasrāṇi caturdaśaśatāni ca

एवमष्टाङ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः

evamaṣṭāṅgulavistāro navaikakaragarbhataḥ

तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः

teṣāṃ koṇārdhakoṇasthaiścintyāt koṇāni sūtrakaiḥ

विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं

vistāraṃ madhyamaḥ kṛtvā sthāpyaṃ vā madhyatastrayaṃ

विभागादूर्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः

vibhāgādūrdhvamaṣṭāsro dvyaṣṭāsraḥsyācchivāṃśakaḥ

पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः

pādājjānvantako brahmā nābhyanto viṣṇurityataḥ

मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति

mūrdhvānto bhūtabhāgeśo vyakte 'vyakte ca tadvati

पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते

pañcaliṅgavyavasthāyāṃ śiro vartulamucyate

छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः

chatrābhaṃ kukkuṭābhaṃ vā bālendupratimākṛtiḥ

एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे

ekaikasya caturbhedaiḥ kāmyabhedāt phalaṃ vade

लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत्

liṅgamastakavistāraṃ vasubhaktantu kārayet

आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्

ādyabhāgaṃ caturdhā tu vistārocchrāyato bhajet

चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात्

catvāri tatra sūtrāṇi bhāgabhāgānupātanāt

पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्

puṇḍarīkantu bhāgena viśālākhyaṃ vilopanāt

त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात्

triśātanāttu śrīvatsaṃ śatrukṛdvedalopanāt

शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये

śiraḥ sarvasame śreṣṭhaṃ kukkuṭābhaṃ surāhvaye

चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात्

caturbhāgātmake liṅgetrapuṣaṃ dvayalopanāt

अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु

anādyasya śiraḥ proktamardhacandraṃ śiraḥ śṛṇu

अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं

aṃśāt prānte yugāṃśaiś ca tvekāhānyāmṛtākṣakaṃ

पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्

pūrṇabālendukumudaṃ dvitrivedakṣayāt kramāt

चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु

catustrirekavadanaṃ mukhaliṅgamataḥ śṛṇu

पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं

pūjābhāgaṃ prakartavyaṃ mūrtyagnipadakalpitaṃ

अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत्

arkāṃśaṃ pūrvavat tyaktvā ṣaṭ sthānāni vivartayat

शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः

śironnatiḥ prakartavyā lalāṭaṃ nāsikā tataḥ

वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः

vadanaṃ civukaṃ grīvā yugabhāgair bhujākṣibhiḥ

कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः

karābhyāṃ mukulīkṛtya pratimāyāḥ pramāṇataḥ

मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः

mukhaṃ prati samaḥ kāryo vistārādaṣṭamāṃśataḥ

चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु

caturmukhaṃ mayā proktaṃ trimukhañcocyate śṛṇu

कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत्

karṇapādādhikāstasya lalāṭādīni nirdiśet

भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं

bhujau caturbhirbhāgaistu kartavyau paścimorjitaṃ

विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः

vistarādaṣṭamāṃśena mukhānāṃ pratinirgamaḥ

एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं

ekavaktraṃ tathā kāryaṃ pūrvasyāṃ saumyalocanaṃ

ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत्

lalāṭanāsikāvaktragrīvāyāñca vivartayet

भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्

bhujācca pañcamāṃśena bhujahīnaṃ vivartayet

विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं

vistārasya ṣaḍaṃśena mukhair nirgamanaṃ hitaṃ

सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं

sarveṣāṃ mukhaliṅgānāṃ trapuṣaṃ vātha kukkuṭaṃ