Chapter 379

अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत्

advaitabrahmavijñānaṃ vakṣye yadbhavato 'gadat

शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्

śālagrāne tapaś cakre vāsudevārcanādikṛt

मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं

mṛgasaṅgāmmṛgo bhūtvā hy antakāle smaran mṛgaṃ

जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्

jātismaro mṛgastyaktvā dehaṃ yogātsvato 'bhavat

अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत्

advaitabrahmabhūtaś ca jaḍavallokamācarat

क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत

kṣattāsau vīrarājasya viṣṭiyogamamanyata

उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः

uvāha śivikrāmasya kṣatturvacanacoditaḥ

गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं

gṛhīto viṣṭinā jñānī uvāhātmakṣayāya taṃ

ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः

yayau jaḍagatiḥ paścāt ye tvanye tvaritaṃ yayuḥ

शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्

śīghrān śīghragatīn dṛṣṭvā aśīghraṃ taṃ nṛpo'bravīt

किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम

kiṃ śrānto 'syalpamadhvānaṃ tvayoḍhā śivikā mama

किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे

kimāyāsasaho na tvaṃ pīvānasi nirīkṣyase

नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया

nāhaṃ pīvānna vaiṣoḍhā śivikā bhavato mayā

न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते

na śrānto 'smi na vāyāso voḍhavyo 'si mahīpate

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते

bhūmau pādayugantasthau jaṅghe pādadvaye sthite

उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

urū jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ

vakṣaḥsthalaṃ tathā vāhū skandhau codarasaṃsthitau

स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः

skandhasthiteyaṃ śivikā mama bhāvo 'tra kiṃ kṛtaḥ

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं

śivikāyāṃ sthitañcedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitaṃ

तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा

tatra tvamahamapyatra procyate cedamanyathā

अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव

ahaṃ tvañca tathānye ca bhūtairuhyāma pārthiva

गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं

guṇapravāhapatito guṇavargo hi yātyayaṃ

कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते

karmavaśyā guṇāś caite sattvādyāḥ pṛthivīpate

अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु

avidyāsañcitaṃ karma taccāśeṣeṣu jantuṣu

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः

ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ

प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु

pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप

yadā nopacayastasya yadā nāpacayo nṛpa

तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं

tadā pīvānasīti tvaṃ kayā yuktyā tvayeritaṃ

भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता

bhūjaṅghāpādakaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthitā

शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया

śivikeyaṃ tathā skandhe tadā bhāvaḥsamastvayā

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा

tadanyajantubhirbhūpa śivikotthānakarmaṇā

शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा

śailadravyagṛhotthopi pṛthivīsambhavopi vā

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप

yathā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ karaṇair nṛpa

सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया

soḍhavyaḥ sa mahābhāraḥ kataro nṛpate mayā

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः

yaddravyā śivikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ

भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः

bhavato me 'khilasyāsya samatvenopavṛṃhitaḥ

तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च

tacchrutvovāca rājā taṃ gṛhītvāṅghrī kṣamāpya ca

प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते

prasādaṃ kuru tyaktvemāṃ śivikāṃ brūhi śṛṇvate

यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्

yo bhavān yannimittaṃ vā yadāgamanakāraṇam

श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते

śrūyatāṃ kohamityetadvaktuṃ naiva ca śakyate

उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया

upabhoganimittañca sarvatrāgamanakriyā

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ

sukhaduḥkhopabhogau tu tau deśādyupapādakau

यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते

yo 'sti sohamiti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate

आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज

ātmanyeṣu na doṣāya śabdohamiti yo dvija

शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत्

śabdohamiti doṣāya nātmanyeṣa tathaiva tat

अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः

anātmanyātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः

yadā samastadeheṣu pumāneko vyavasthitaḥ

तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः

tadā hi ko bhavān kohamityetadviphalaṃ vacaḥ

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः

tvaṃ rājā śivikā ceyaṃ vayaṃ vāhāḥ puraḥsarāḥ

अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते

ayañca bhavato loko na sadetannṛpocyate

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता

vṛkṣāddāru tataśceyaṃ śivikā tvadadhiṣṭhitā

का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप

kā vṛkṣasaṃjñā jātasya dārusaṃjñātha vā nṛpa

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः

vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati cetanaḥ

न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं

na ca dāruṇi sarvastvāṃ bravīti śivikāgataṃ

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः

śivikādārusaṅghāto racanāsthitisaṃsthitaḥ

अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया

anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śivikā tvayā

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः

pumān strī gaurayaṃ vājī kuñcaro vihagastaruḥ

देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु

deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप

jihvā bravītyahamiti dantauṣṭhau tālukaṃ nṛpa

एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः

ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅnipādanahetavaḥ

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं

kiṃ hetubhirvadatyeṣā vāgevāhamiti svayaṃ

तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते

tathāpi vāṅnāhametaduktaṃ mithyā na yujyate

पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः

piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāyvādilakṣaṇaḥ

ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं

tato 'hamiti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomyahaṃ

यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम

yadanyo 'sti paraḥ kopi mattaḥ pārthivasattama

तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते

tadeṣohamayaṃ cānyo vaktum evamapīṣyate

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः

paramārthabhedo na nago na paśurnaca pādapaḥ

शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः

śarīrāś ca vibhedāś ca ya ete karmayonayaḥ

यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम्

yastu rājeti yalloke yacca rājabhaṭātmakam

तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं

taccānyacca nṛpetthantu na sat samyaganāmayaṃ

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः

tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro riporipuḥ

पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं

patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kastvāṃ bhūpa vadāmyahaṃ

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं

tvaṃ kimetacchiraḥ kinnu śirastava tathodaraṃ

किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते

kimu pādādikaṃ tvaṃ vai tavaitat kiṃ mahīpate

समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः

samastāvayebhyastvaṃ pṛthagbhūto vyavasthitaḥ

कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव

kohamityatra nipuṇaṃ bhūtvā cintaya pārthiva

तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं

tacchratvovāca rājā tamavadhūtaṃ dvijaṃ hariṃ

श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज

śreyo 'rthamudyataḥ praṣṭuṃ kapilarṣimahaṃ dvija

तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि

tasyāṃśaḥ kapilarṣestvaṃ mat kṛte jñānado bhuvi

ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद

jñānavīcyudacheryasmādyacchreyastacca me vada

भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि

bhūyaḥ pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthanna pṛcchasi

श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते

śreyāṃsyaparamārthāni aśeṣāṇyeva bhūpate

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति

devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasampattimicchati

पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप

putrānicchati rājyañca śreyastasyaiva kiṃ nṛpa

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः

vivekinastu saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ

यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता

yajñādikā kriyā na syāt nāsti dravyopapattitā

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते

paramārthātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate

एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः

eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः

janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato 'vyayaḥ

परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः

paraṃ jñānamayo 'saṅgī guṇajātyādibhirvibhuḥ

निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु

nidādhaṛtusaṃvādaṃ vadāmi dvija taṃ śṛṇu

ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः

ṛturbrahmasuto jñānī tacchiṣyo 'bhūt pulastyajaḥ

निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः

nidāghaḥ prāptavidyo 'smānnagare vai pure sthitaḥ

देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः

devikāyāstaṭe tañca tarkayāmāsa vai ṛtuḥ

दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं

divye varṣasahasre 'gānnidāghamavalokituṃ

निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत्

nidāgho vaiśvadevānte bhuktvānnaṃ śiṣyamabravīt

भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः

bhuktante tṛptirutpannā tuṣṭidā sākṣayā yataḥ

क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते

kṣudasti yasya bhute 'nne tuṣṭirbrāhmaṇa jāyate

न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि

na me kṣudabhavattṛptiṃ kasmāttvaṃ paripṛcchasi

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज

kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija

पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा

pṛṣṭohaṃ yattvayā brūyāṃ tṛptirastye va me sadā

पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः

pumān sarvagato vyāpī ākāśavadayaṃ yataḥ

अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं

ato 'haṃ pratyagātmāsmītyetadarthe bhavet kathaṃ

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः

so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ

त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं

tvaṃ cānyo na bhavennāpi nānyastvatto 'smi vā pyahaṃ

मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत्

mṛṇmayaṃ hi gṛhaṃ yadvanmṛdāliptaṃ sthirībhavet

पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः

pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ

ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज

ṛturasmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija

इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः

ihāgato 'haṃ yāsyāmi paramārthastavoditaḥ

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत्

ekamevamidaṃ viddhi na bhedaḥ sakalaṃ jagat

वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः

vāsudevābhidheyasya svarūpaṃ paramātmanaḥ

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ

ṛturvarṣasahasrānte punastannagaraṃ yayau

निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत्

nidāghaṃ nagaraprānte ekānte sthitamabravīt

एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्

ekānte sthīyate kasmānnidāghaṃ ṛturabravīt

भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर

bho vipra janasaṃvādo mahāneṣa nareśvara

प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया

pravivīkṣya puraṃ ramyaṃ tenātra sthīyate mayā

नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः

narādhipo 'tra katamaḥ katamaścetaro janaḥ

कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम

kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvamabhijño dvijottama

यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं

yo 'yaṃ gajendramunmattamadriśṛṅgasamutthitaṃ

अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः

adhirūḍho narendro 'yaṃ parivārastathetaraḥ

गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः

gajo yo 'yamadho brahmannuparyeṣa sa bhūpatiḥ

ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः

ṛturāha gajaḥ ko 'tra rājā cāha nidāghakaḥ

ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं

ṛturnidāgha ārūḍho dṛṣṭāntaṃ paśya vāhanaṃ

उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा

uparyahaṃ yathā rājā tvamadhaḥ kuñjaro yathā

ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे

ṛtuḥ prāha nidāghantaṃ katamastvāmahaṃ vade

उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्

ukto nidāghastannatvā prāha me tvaṃ gururdhruvam

नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा

nānyasmāddvaitasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā

ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः

ṛtuḥ prāha nidāghantaṃ brahmajñānāya cāgataḥ

परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया

paramārthaṃ sārabhūtamadvaitaṃ darśitaṃ mayā

निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत्

nidāgho 'pyupadeśena tenādvaitaparo 'bhavat

सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि

sarvabhūtānyabhedena dadṛśe sa tadātmani

अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि

avāpa muktiṃ jñānātsa tathā tvaṃ muktimāpsyasi

एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः

ekaḥ samastaṃ tvañcāhaṃ viṣṇuḥ sarvagato yataḥ

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः

pītanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ

भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्

bhrāntidṛṣṭibhirātmāpi tathaikaḥ sa pṛthak pṛthak

मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः

muktiṃ hy avāpa bhavato jñānasāreṇa bhūpatiḥ

संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय

saṃsārājñānavṛkṣārijñānaṃ brahmeti cintaya