Chapter 376

ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये

brahmajñānaṃ pravakṣyāmi saṃsārājñānamuktaye

अयमात्मा पर्ं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते

ayamātmā parṃ brahma ahamasmīti mucyate

देह आत्मा न भवति दृस्यत्वाच्च घटादिवत्

deha ātmā na bhavati dṛsyatvācca ghaṭādivat

प्रसप्ते मरणे देहादात्मान्यो ज्ञायते ध्रुवं

prasapte maraṇe dehādātmānyo jñāyate dhruvaṃ

देहः स चेदव्यवहरेद्विकार्यादिसन्निभः

dehaḥ sa cedavyavaharedvikāryādisannibhaḥ

चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः

cakṣurādīnīndriyāṇi nātmā vai karaṇaṃ tvataḥ

मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः

mano dhīrapi ātmā na dīpavat karaṇaṃ tvataḥ

प्राणो ऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः

prāṇo 'pyātmā na bhavati suṣupte citprabhāvataḥ

जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते

jāgratsvapne ca caitanyaṃ saṅkīrṇatvānna budhyate

विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः

vijñānarahitaḥ prāṇaḥ suṣupte jñāyate yataḥ

अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्त्रियादिकमात्मनः

ato nātmendriyaṃ tasmādintriyādikamātmanaḥ

अहङ्कारो ऽपि नैवात्मा देहवद्व्यभिचारतः

ahaṅkāro 'pi naivātmā dehavadvyabhicārataḥ

उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तो ऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः

uktebhyo vyatirikto 'yamātmā sarvahṛdi sthitaḥ

सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत्

sarvadraṣṭā ca bhoktā ca naktamujjvaladīpavat

समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः

samādhyārambhakāle ca evaṃ sañcintayenmuniḥ

यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतो ऽनलः

yato brahmaṇa ākāśaṃ khādvāyurvāyuto 'nalaḥ

अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं

agnerāpo jalātpṛthvī tataḥ sūkṣmaṃ śarīrakaṃ

अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः

apañcīkṛtabhūtebhya āsan pañcīkṛtānyataḥ

स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्लयं ब्रह्मणि चिन्तयेत्

sthūlaṃ śarīraṃ dhyātvāsmāllayaṃ brahmaṇi cintayet

पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यञ्च विराट्स्मृतम्

pañcīkṛtāni bhūtāni tatkāryañca virāṭsmṛtam

एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं

etat sthūlaṃ śarīraṃ hi ātmano jñānakalpitaṃ

इन्द्रियैर् अथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः

indriyair atha vijñānaṃ dhīrā jāgaritaṃ viduḥ

विश्वस्तदभिमानी स्यात् त्रयमेतदकारकं

viśvastadabhimānī syāt trayametadakārakaṃ

अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्यं लिङ्गमुच्यते

apañcīkṛtabhūtāni tatkāryaṃ liṅgamucyate

संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं

saṃyuktaṃ saptadaśabhirhiraṇyagarbhasaṃjñitaṃ

शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते

śarīramātmanaḥ sūkṣmaṃ liṅgamityabhidhīyate

जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः

jāgratsaṃskārajaḥ svapnaḥ pratyayo viṣayātmakaḥ

आत्मा तदुपमानी स्त्यात्तैजसो ह्य् अप्रपञ्चतः

ātmā tadupamānī styāttaijaso hy aprapañcataḥ

स्थूलसूक्ष्मशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं

sthūlasūkṣmaśarīrākhyadvayasyaikaṃ hi kāraṇaṃ

आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते

ātmā jñānañca sābhāsaṃ tadadhyāhṛtamucyate

न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत्

na sannāsanna sadasadetatsāvayavaṃ na tat

निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च

nirgatāvayavaṃ neti nābhinnaṃ bhinnameva ca

भिन्नाभिन्नं ह्य् अनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं

bhinnābhinnaṃ hy anirvācyaṃ bandhasaṃsārakārakaṃ

एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्मभिः

ekaṃ sa brahma vijñānāt prāptaṃ naiva ca karmabhiḥ

सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां

sarvātmanā hīndriyāṇāṃ saṃhāraḥ kāraṇātmanāṃ

बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्द्वयस्याभिमानवान्

buddheḥ sthānaṃ suṣuptaṃ syāttaddvayasyābhimānavān

प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् मकारः प्रणवः स्मृतः

prājña ātmā trayañcaitat makāraḥ praṇavaḥ smṛtaḥ

अकारश् च उकारो ऽसौ मकारो ह्य् अयमेव च

akāraś ca ukāro 'sau makāro hy ayameva ca

अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च

ahaṃ sākṣī ca cinmātro jāgratsvapnādikasya ca

नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं

nājñānañcaiva tatkāryaṃ saṃsārādikabandhanaṃ

नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं

nityaśuddhabandhamuktasatyamānandamadvayaṃ

ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ओं

brahmāhamasmyahaṃ brahma paraṃ jyotirvimukta oṃ

अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः

ahaṃ brahma paraṃ jñānaṃ samādhirbandhaghātakaḥ

चिरमानन्दकं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं

ciramānandakaṃ brahma satyaṃ jñānamanantakaṃ

अयमात्मा परम्ब्रह्म तद् ब्रह्म त्वमसीति च

ayamātmā parambrahma tad brahma tvamasīti ca

गुरुणा बोधितो जीवो ह्य् अहं ब्रह्मास्मि वाह्यतः

guruṇā bodhito jīvo hy ahaṃ brahmāsmi vāhyataḥ

सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ओं

so 'sāvādityapuruṣaḥ so 'sāvahamakhaṇḍa oṃ

मुच्यते ऽसारसंसाराद्ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत्

mucyate 'sārasaṃsārādbrahmajño brahma tadbhavet