Chapter 368

आत्यन्तिकं लयं वक्ष्ये ज्ञानादात्यन्तिको लयः

ātyantikaṃ layaṃ vakṣye jñānādātyantiko layaḥ

आध्यात्मिकादिसन्तापं ज्ञात्वा स्वस्य विरागतः

ādhyātmikādisantāpaṃ jñātvā svasya virāgataḥ

आध्यात्मिकस्तु सन्तापःशारीरो मानसो द्विधा

ādhyātmikastu santāpaḥśārīro mānaso dvidhā

शारीरो बहुभिर्भेदैस्तापो ऽसौ श्रूयतां द्विज

śārīro bahubhirbhedaistāpo 'sau śrūyatāṃ dvija

त्यक्त्वा जीवो भोगदेहं गर्भमाप्रोति कर्मभिः

tyaktvā jīvo bhogadehaṃ garbhamāproti karmabhiḥ

आतिवाहिकसंज्ञस्तु देहो भवति वै द्विज

ātivāhikasaṃjñastu deho bhavati vai dvija

केवलं स मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते

kevalaṃ sa manuṣyāṇāṃ mṛtyukāla upasthite

याम्यैः पुंभिर्मनुष्याणां तच्छरीरं द्विजोत्तमाः

yāmyaiḥ puṃbhirmanuṣyāṇāṃ taccharīraṃ dvijottamāḥ

नीयते याम्यमार्गेण प्राणिनां मुने

nīyate yāmyamārgeṇa prāṇināṃ mune

ततः स्वर्याति नरकं स भ्रमेद्घटयन्त्रवत्

tataḥ svaryāti narakaṃ sa bhramedghaṭayantravat

कर्मभूमिरियं ब्रह्मन् फलभूमिरसौ स्मृता

karmabhūmiriyaṃ brahman phalabhūmirasau smṛtā

यमो योनीश् च नरकं निरूपयति कर्मणा

yamo yonīś ca narakaṃ nirūpayati karmaṇā

पूरणीयाश् च तेनैव यमञ्चैवानुपश्यतां

pūraṇīyāś ca tenaiva yamañcaivānupaśyatāṃ

वायुभूताः प्राणिनश् च गर्भन्ते प्राप्नुवन्ति हि

vāyubhūtāḥ prāṇinaś ca garbhante prāpnuvanti hi

यमदूतैर् मनुष्यस्तु नीयते तञ्च पश्यति

yamadūtair manuṣyastu nīyate tañca paśyati

धर्मी च पूज्यते तेन पापिष्ठस्ताड्यते गृहे

dharmī ca pūjyate tena pāpiṣṭhastāḍyate gṛhe

शुभाशुभं कर्म तस्य चित्रगुप्तो निरूपयेत्

śubhāśubhaṃ karma tasya citragupto nirūpayet

बान्धवानामशौचे तु देहे खल्वातिवाहिके

bāndhavānāmaśauce tu dehe khalvātivāhike

तिष्ठन्नयति धर्मज्ञ दत्तपिण्डाशनन्ततः

tiṣṭhannayati dharmajña dattapiṇḍāśanantataḥ

तन्यक्त्वा प्रेतदेहन्तु प्राप्यान्यं प्रेतलोकतः

tanyaktvā pretadehantu prāpyānyaṃ pretalokataḥ

वसेत् क्षुधा तृषा युक्त आमश्राद्धान्नभुङ्नरः

vaset kṣudhā tṛṣā yukta āmaśrāddhānnabhuṅnaraḥ

आतिवाहिकेदेहात्तु प्रेतपिण्डैर् विना नरः

ātivāhikedehāttu pretapiṇḍair vinā naraḥ

न हि मोक्षमवाप्नोति पिण्डांस्तत्रैव सो ऽश्रुते

na hi mokṣamavāpnoti piṇḍāṃstatraiva so 'śrute

कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परं

kṛte sapiṇḍīkaraṇe naraḥ saṃvatsarātparaṃ

प्रेतदेहं समुतमृज्य भोगदेहं प्रपद्यते

pretadehaṃ samutamṛjya bhogadehaṃ prapadyate

भोगदेहावुभौ प्रोक्तावशुभशुभसंज्ञितौ

bhogadehāvubhau proktāvaśubhaśubhasaṃjñitau

भुक्त्वा तु भोगदेहेन कर्मबन्धान्निपात्यते

bhuktvā tu bhogadehena karmabandhānnipātyate

तं देहं परतस्तस्माद्भक्षयन्ति निशाचराः

taṃ dehaṃ paratastasmādbhakṣayanti niśācarāḥ

पापे तिष्ठति चेत् स्वर्गं तेन भुक्तं तदा द्विज

pāpe tiṣṭhati cet svargaṃ tena bhuktaṃ tadā dvija

तदा द्वितीयं गृह्णाति भोगदेहन्तु पापिनां

tadā dvitīyaṃ gṛhṇāti bhogadehantu pāpināṃ

भुक्त्वा पापन्तु वै पश्चाद्येन भुक्तं त्रिपिष्टपं

bhuktvā pāpantu vai paścādyena bhuktaṃ tripiṣṭapaṃ

शुचीनां श्रीमतां गेहे स्वर्गभ्रष्टो ऽभिजायते

śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe svargabhraṣṭo 'bhijāyate

पुण्ये तिष्ठति चेत्पापन्तेन भुक्तं तदा भवेत्

puṇye tiṣṭhati cetpāpantena bhuktaṃ tadā bhavet

तस्मिन् सम्भक्षिते देहे शुभं गृह्णाति विग्रहम्

tasmin sambhakṣite dehe śubhaṃ gṛhṇāti vigraham

कर्मण्यल्पावशेषे तु नरकादपि मुच्यते

karmaṇyalpāvaśeṣe tu narakādapi mucyate

मुक्तस्तु नरकाद्याति तिर्यग्योनिं न संशयः

muktastu narakādyāti tiryagyoniṃ na saṃśayaḥ

जीवः प्रविष्टो गर्भन्तु कलले ऽप्यत्र तिष्ठति

jīvaḥ praviṣṭo garbhantu kalale 'pyatra tiṣṭhati

घनीभूतं द्वितीये तु तृतीये ऽवयवास्ततः

ghanībhūtaṃ dvitīye tu tṛtīye 'vayavāstataḥ

चतुर्थे ऽस्थीनि त्वङ्मांसम्पञ्चमे रोमसम्भवः

caturthe 'sthīni tvaṅmāṃsampañcame romasambhavaḥ

षष्ठे चेतो ऽथ जीवस्य दुःखं विन्दति सप्तमे

ṣaṣṭhe ceto 'tha jīvasya duḥkhaṃ vindati saptame

जरायुवेष्टिते देहे मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिस् तथा

jarāyuveṣṭite dehe mūrdhni baddhāñjalis tathā

मध्ये क्लीवस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्थितिः

madhye klīvastu vāme strī dakṣiṇe puruṣasthitiḥ

तिष्ठत्युदरभागे तु पृष्ठस्याभिमुखस् तथा

tiṣṭhatyudarabhāge tu pṛṣṭhasyābhimukhas tathā

यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां स वेत्ति न संशयः

yasyāṃ tiṣṭhatyasau yonau tāṃ sa vetti na saṃśayaḥ

सर्वञ्च वेत्ति वृत्तान्तमारभ्य नरजम्मनः

sarvañca vetti vṛttāntamārabhya narajammanaḥ

अन्धकारञ्च महतीं पीडां विन्दति मानवः

andhakārañca mahatīṃ pīḍāṃ vindati mānavaḥ

मातुराहारपीतन्तु सप्तमे मास्युपाश्नुते

māturāhārapītantu saptame māsyupāśnute

अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजत तथा

aṣṭame navame māsi bhṛśamudvijata tathā

व्यवाये पीडामाप्नोति मातुर्व्यायामके तथा

vyavāye pīḍāmāpnoti māturvyāyāmake tathā

व्याधिश् च व्याधितायां स्यान्मुहूर्तं शतवर्षवत्

vyādhiś ca vyādhitāyāṃ syānmuhūrtaṃ śatavarṣavat

सन्तप्यते कर्मभिस्तु कुरुते ऽथ मनोरथान्

santapyate karmabhistu kurute 'tha manorathān

गर्भाद्विनिर्गतो ब्रह्मन् मोक्षज्ञानं करिष्यति

garbhādvinirgato brahman mokṣajñānaṃ kariṣyati

सूतिवातैर् अधीभूतो निःसरेद्योनियन्त्रतः

sūtivātair adhībhūto niḥsaredyoniyantrataḥ

पीड्यमानो मासमात्रं करस्पर्शेन दुःखितः

pīḍyamāno māsamātraṃ karasparśena duḥkhitaḥ

खशब्दात् क्षुद्रश्रोतांसि देहे श्रोत्रं विविक्तता

khaśabdāt kṣudraśrotāṃsi dehe śrotraṃ viviktatā

श्वासोच्छासौ गतिर्वायोर्वक्रसंस्पर्शनं तथा

śvāsocchāsau gatirvāyorvakrasaṃsparśanaṃ tathā

अग्नेरूपं दर्शनं स्यादूष्मा पङ्क्तिश् च पित्तकं

agnerūpaṃ darśanaṃ syādūṣmā paṅktiś ca pittakaṃ

मेधा वर्णं बलं छाया तेजः शौर्यं शरीरके

medhā varṇaṃ balaṃ chāyā tejaḥ śauryaṃ śarīrake

जलात्स्वेदश् च रसनन्देहे वै संप्रजायते

jalātsvedaś ca rasanandehe vai saṃprajāyate

क्लेदो वसा रसा तक्रं शुक्रमूत्रकफादिकं

kledo vasā rasā takraṃ śukramūtrakaphādikaṃ

भूमेर्ध्राणं केशनखं गौरवं स्थिरतो ऽस्थितः

bhūmerdhrāṇaṃ keśanakhaṃ gauravaṃ sthirato 'sthitaḥ

मातृजानि मृदून्यत्र त्वङ्मांसहृदयानि च

mātṛjāni mṛdūnyatra tvaṅmāṃsahṛdayāni ca

नाभिर्मज्जा शकृन्मेदः क्लेदान्यामाशयानि च

nābhirmajjā śakṛnmedaḥ kledānyāmāśayāni ca

पितृजानि शिरास्नायुशुक्रञ्चैवात्मजानि तु

pitṛjāni śirāsnāyuśukrañcaivātmajāni tu

कामक्रोधौ भयं हर्षो धर्माधर्मात्मता तथा

kāmakrodhau bhayaṃ harṣo dharmādharmātmatā tathā

आकृतिः स्वरवर्णौ तु मेहनाद्यं तथा च यत्

ākṛtiḥ svaravarṇau tu mehanādyaṃ tathā ca yat

???

???

???

???

तामसानि तथाज्ञानं प्रमादालस्यतृट्क्षुधाः

tāmasāni tathājñānaṃ pramādālasyatṛṭkṣudhāḥ

मोहमात्सर्यवैगुण्यशोकायासभयानि च

mohamātsaryavaiguṇyaśokāyāsabhayāni ca

कामक्रोधौ तथा शौर्यं यज्ञेप्सा बहुभाषिता

kāmakrodhau tathā śauryaṃ yajñepsā bahubhāṣitā

अहङ्कारः परावज्ञा राजसानि महामुने

ahaṅkāraḥ parāvajñā rājasāni mahāmune

धर्मेप्सा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश् च केशवे

dharmepsā mokṣakāmitvaṃ parā bhaktiś ca keśave

दाक्षिण्यं व्यवसायित्वं सात्विकानि विनिर्दिशेत्

dākṣiṇyaṃ vyavasāyitvaṃ sātvikāni vinirdiśet

चपलः क्रोधनो भीरुर्बहुभाषो कलिप्रियः

capalaḥ krodhano bhīrurbahubhāṣo kalipriyaḥ

स्वप्ने गगनगश् चैव बहुवातो नरो भवेत्

svapne gaganagaś caiva bahuvāto naro bhavet

अकालपलितः क्रोर्धो महाप्राज्ञो रणप्रियः

akālapalitaḥ krordho mahāprājño raṇapriyaḥ

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी बहुपित्तो नरो भवेत्

svapne ca dīptimatprekṣī bahupitto naro bhavet

स्थिरमित्रः स्थिरोत्साहः स्थिराङ्गो द्रविणान्वितः

sthiramitraḥ sthirotsāhaḥ sthirāṅgo draviṇānvitaḥ

स्वप्ने जलसितालोकी बहुश्ले ष्मा नरो भवेत्

svapne jalasitālokī bahuśle ṣmā naro bhavet

रसस्तु प्राणिनां देहे जीवनं रुधिरं तथा

rasastu prāṇināṃ dehe jīvanaṃ rudhiraṃ tathā

लेपनञ्च तथा मांसमेधस्नेहकरन्तु तत्

lepanañca tathā māṃsamedhasnehakarantu tat

धारणन्त्व् अस्थि मज्जा स्यात्पूरणं वीर्यवर्धनं

dhāraṇantv asthi majjā syātpūraṇaṃ vīryavardhanaṃ

शुक्रवीर्यकरं ह्य् ओजः प्राणकृज्जीवसंस्थितिः

śukravīryakaraṃ hy ojaḥ prāṇakṛjjīvasaṃsthitiḥ

ओजः शुक्रात् सारतरमापीतं हृदयोपगं

ojaḥ śukrāt sārataramāpītaṃ hṛdayopagaṃ

षडङ्गशक्थिनी बाहुर्मूर्धा जठरमीरितं

ṣaḍaṅgaśakthinī bāhurmūrdhā jaṭharamīritaṃ

षट्त्वचा वाह्यतो यद्वदन्या रुधिरधारिका

ṣaṭtvacā vāhyato yadvadanyā rudhiradhārikā

विलासधारिणी चान्या चतुर्थी कुण्डधारिणी

vilāsadhāriṇī cānyā caturthī kuṇḍadhāriṇī

पञ्चमी विद्रधिस्थानं षष्ठी प्राणधरा मता

pañcamī vidradhisthānaṃ ṣaṣṭhī prāṇadharā matā

कलासप्तमौ मांसधरा द्वितीया रक्तधारिणी

kalāsaptamau māṃsadharā dvitīyā raktadhāriṇī

यकृत्प्लीहाश्रया चान्या मेदोधरास्थिधारिणी

yakṛtplīhāśrayā cānyā medodharāsthidhāriṇī

मज्जाश्लेष्मपुरीषाणां धरा पक्वाशयस्थिता

majjāśleṣmapurīṣāṇāṃ dharā pakvāśayasthitā

षष्ठी पित्तधरा शुक्रधरा शुक्राशयापरा

ṣaṣṭhī pittadharā śukradharā śukrāśayāparā