Chapter 345

अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत्

alaṃkṛtamapi prītyai na kāvyaṃ nirguṇaṃ bhavet

वपुष्यललिते स्त्रीणां हारो भारायते परं

vapuṣyalalite strīṇāṃ hāro bhārāyate paraṃ

न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति

na ca vācyaṃ guṇo doṣo bhāva eva bhaviṣyati

गुणाः श्लेषादयो दोषा गूडार्थाद्याः पृथक्कृताः

guṇāḥ śleṣādayo doṣā gūḍārthādyāḥ pṛthakkṛtāḥ

यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणैः

yaḥ kāvye mahatīṃ chāyāmanugṛhṇātyasau guṇaiḥ

सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा

sambhavatyeṣa sāmānyo vaiśeṣika iti dvidhā

सर्वसाधारणीभूतः सामन्य इति मन्यते

sarvasādhāraṇībhūtaḥ sāmanya iti manyate

शब्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा

śabdamarthamubhau prāptaḥ sāmānyo bhavati tridhā

शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्गुणः

śabdamāśrayate kāvyaṃ śarīraṃ yaḥ sa tadguṇaḥ

श्लोषो लालित्यागाम्भीर्यसौकुमार्यमुदारता

śloṣo lālityāgāmbhīryasaukumāryamudāratā

सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा

satyeva yaugikī ceti guṇāḥ śabdasya saptadhā

सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते

suśliṣṭasanniveśatvaṃ śabdānāṃ śleṣa ucyate

गुणादेशादिना पूर्वं पदसम्बद्धमक्षरं

guṇādeśādinā pūrvaṃ padasambaddhamakṣaraṃ

यत्रसन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं

yatrasandhīyate naiva tallālityamudāhṛtaṃ

विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम्

viśiṣṭalakṣaṇollekhalekhyamuttānaśabdakam

गाम्भीर्यं कथयन्त्यार्यास्तदेवान्येषु शब्दतां

gāmbhīryaṃ kathayantyāryāstadevānyeṣu śabdatāṃ

अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता

aniṣṭhurākṣaraprāyaśabdatā sukumāratā

उत्तानपदतौदर्ययुतश्लाघ्यैर् विशेषणैः

uttānapadataudaryayutaślāghyair viśeṣaṇaiḥ

ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं

ojaḥ samāsabhūyastvametatpadyādijīvitaṃ

आब्रह्म स्तम्भपर्यन्तमोजसैकेन पौरुषं

ābrahma stambhaparyantamojasaikena pauruṣaṃ

उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः

ucyamānasya śabdena yena kenāpi vastunaḥ

उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्य् अभिधीयते

utkarṣamāvahannartho guṇa ity abhidhīyate

माधुर्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमुदारता

mādhuryaṃ sambidhānañca komalatvamudāratā

प्रौढिः सामयिकत्वञ्च तद्भेदाः षट्चकाशति

prauḍhiḥ sāmayikatvañca tadbhedāḥ ṣaṭcakāśati

क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्यात्माधुर्यं धैर्यगाहिता

krodherṣyākāragāmbhīryātmādhuryaṃ dhairyagāhitā

सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षितसिद्धये

sambidhānaṃ parikaraḥ syādapekṣitasiddhaye

यत्काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता

yatkāṭhinyādinirmuktasanniveśaviśiṣṭatā

तिरस्कृत्यैव मृदुता भाति कोमलतेति सा

tiraskṛtyaiva mṛdutā bhāti komalateti sā

लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम्

lakṣyate sthūlalakṣatvapravṛtteryatra lakṣaṇam

गुणस्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं

guṇasya tadudāratvamāśayasyātisauṣṭhavaṃ

अभिप्रेतं प्रति यतो निर्वाहस्योपपादिकाः

abhipretaṃ prati yato nirvāhasyopapādikāḥ

युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता

yuktayo hetugarbhiṇyaḥ prauḍhāprauḍhirudāhṛtā

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तःसमयोगतः

svatantrasyānyatantrasya vāhyāntaḥsamayogataḥ

तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा

tatra vyutpattirarthasya yā sāmayikateti sā

शब्दार्थवुपकुर्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः

śabdārthavupakurvāṇo nāmnobhayaguṇaḥ smṛtaḥ

तस्य प्रसादः सौभाग्यं यथासङ्ख्यं प्रशस्तता

tasya prasādaḥ saubhāgyaṃ yathāsaṅkhyaṃ praśastatā

पाको राग इति प्राज्ञैः षट्प्रपञ्चविपञ्चिताः

pāko rāga iti prājñaiḥ ṣaṭprapañcavipañcitāḥ

सुप्रसिद्धर्थपदता प्रसाद इति गीयते

suprasiddharthapadatā prasāda iti gīyate

उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्ते प्रतीयते

utkarṣavān guṇaḥ kaścidyasminnukte pratīyate

तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः

tatsaubhāgyamudāratvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

यथासङ्ख्यमनुद्देशः सामन्यमतिदिश्यते

yathāsaṅkhyamanuddeśaḥ sāmanyamatidiśyate

समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः

samaye varṇanīyasya dāruṇasyāpi vastunaḥ

अदारुणेन शब्देन प्राशस्त्यमुपवर्णनं

adāruṇena śabdena prāśastyamupavarṇanaṃ

उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्य् अभिधीयते

uccaiḥ pariṇatiḥ kāpi pāka ity abhidhīyate

मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुर्विधः

mṛdvīkānārikelāmbupākabhedāccaturvidhaḥ

आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः

ādāvante ca saurasyaṃ mṛdvīkāpāka eva saḥ

काव्येच्छया विशेषो यः सराग इति गीयते

kāvyecchayā viśeṣo yaḥ sarāga iti gīyate

अभ्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्तते

abhyāsopahitaḥ kāntiṃ sahajāmapi vartate

हारिद्रश् चैव कौसुम्भो नीली रागश् च स त्रिधा

hāridraś caiva kausumbho nīlī rāgaś ca sa tridhā

वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः

vaiśeṣikaḥ parijñeyo yaḥ svalakṣaṇagocaraḥ