Chapter 338

अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं

akṣaraṃ paramaṃ brahma sanātanamajaṃ vibhuṃ

वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्

vedānteṣu vadantyekaṃ caitanyaṃ jyotirīśvaram

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन

ānandaḥ sahajastasya vyajyate sa kadācana

व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया

vyaktiḥ sā tasya caitanyacamatkārarasāhvayā

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः

ādyastasya vikāro yaḥ so 'haṅkāra iti smṛtaḥ

ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं

tato 'bhimānastatredaṃ samāptaṃ bhuvanatrayaṃ

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी

abhimānādratiḥ sā ca paripoṣamupeyuṣī

व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते

vyabhicāryādisāmānyāt śṛṅgāra iti gīyate

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः

tadbhedāḥ kāmamitare hāsyādyā apyanekaśaḥ

स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः

svasvasthādiviśeṣotthaparighoṣasvalakṣaṇāḥ

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः

sattvādiguṇasantānājjāyante paramātmanaḥ

रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते

rāgādbhavati śṛṅgāro raudrastaikṣṇāt prajāyate

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते

vīro 'vaṣṭambhajaḥ saṅkocabhūrvībhatsa iṣyate

शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः

śṛṅgārājjyāyate hāso raudrāttu karuṇo rasaḥ

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः

vīrāccādbhutaniṣpattiḥ syādvībhatsādbhayānakaḥ

शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः

śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः

vībhatsādbhutaśāntākhyāḥ svabhāvāccaturo rasāḥ

लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा

lakṣmīriva vinā tyāgānna vāṇī bhāti nīrasā

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः

apāre kāvyasaṃsāre kavireva prajāpatiḥ

यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

yathā vai rocate viśvaṃ tathedaṃ parivartate

शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत्

śṛṅgārī cet kaviḥ kāvye jātaṃ rasamayaṃ jagat

स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्

sa cet kavirvītarāgo nīrasaṃ vyaktameva tat

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः

na bhāvahīno 'sti raso na bhāvo rasavarjitaḥ

भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति

bhāvayanti rasānebhirbhāvyante ca rasā iti

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः

sthāyino 'ṣṭau ratimukhāḥ stambhādyā vyabhicāriṇaḥ

मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते

mano 'nukūle 'nubhavaḥ sukhasya ratiriṣyate

हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते

harṣādibhiś ca manaso vikāśo hāsa ucyate

चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्

citrādidarśanāccetovaiklavyaṃ bruvate bhayam

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां

jugupsā ca padārthānāṃ nindā daurbhāgyavāhināṃ

विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः

vismayo 'tiśayenārthadarśanāccittavistṛtiḥ

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम्

aṣṭau stambhādayaḥ sattvādrajasastamasaḥ param

स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः

stambhaśceṣṭāpratīghāto bhayarāgādyupāhitaḥ

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं

śramarāgādyupetāntaḥkṣobhajanma vapurjalaṃ

स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः

svedo harṣādibhirdehocchāso 'ntaḥpulakodgamaḥ

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः

harṣādijanmavāksaṅgaḥ svarabhedo bhayādibhiḥ

मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः

manovaiklavyamicchanti śokamiṣṭakṣayādibhiḥ

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि

krodhastaikṣṇaprabodhaś ca pratikūlānukāriṇi

पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते

puruṣārthasamāptyārtho yaḥ sa utsāha ucyate

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः

cittakṣobhabhavottambho vepathuḥ parikīrtitaḥ

वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः

vaivarṇyañca viṣādādijanmā kāntiviparyayaḥ

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम्

duḥkhānandādijannetrajalamaśru ca viśrutam

इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः

indrayāṇāmastamayaḥ pralayo laṅghanādibhiḥ

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते

vairāgyādirmanaḥkhedo nirveda iti kathyate

मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा

manaḥpīḍādijanmā ca sādo glāniḥ śarīragā

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः

śaṅkāniṣṭāgamotprekṣā syādasūyā ca matsaraḥ

मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः

madirādyupayogotthaṃ manaḥsaṃmohanaṃ madaḥ

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः

kriyātiśayajanmāntaḥśarīrotthaklamaḥ śramaḥ

शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते

śṛṅgārādikriyādveṣaścittasyālasyamucyate

दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं

dainyaṃ sattvādapabhraṃśaścintārthaparibhāvanaṃ

इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते

itikartavyatopāyādraśanaṃ moha ucyate

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं

smṛtiḥ syādanubhūtasya vastunaḥ prativimbanaṃ

मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः

matirarthaparicchedastattvajñānopanāyitaḥ

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः

vrīḍānurāgādibhavaḥ saṅkocaḥ kopi cetasaḥ

भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता

bhaveccapalātāsthairyaṃ harṣaścittaprasannatā

आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः

āveśaś ca pratīkāraḥ śayo vaidhuryamātmanaḥ

कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते

kartavye pratibhābhraṃśo jaḍatetyabhidhīyate

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः

iṣṭaprāpterūpacitaḥ sampadābhyudayo dhṛtiḥ

गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना

garvāḥ pareṣvavajñānamātmanyutkarṣabhāvanā

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि

bhavedviṣādo daivādervighāto 'bhīṣṭavastuni

औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः

autsukyamīpsitāprāptervāñchayā taralā sthitiḥ

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः

cittendriyāṇāṃ staimityamapasmāro 'calā sthitiḥ

युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः

yuddhe bādhādibhīstrāso vīpsā cittacamatkṛtiḥ

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः

krodhasyāpraśamo 'marṣaḥ prabodhaścetanodayaḥ

अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा

avahitthaṃ bhavedguptiriṅgitākāragocarā

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां

roṣato guruvāgdaṇḍapāruṣyaṃ vidurugratāṃ

ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः

ūho vitarkaḥsyādvyādhirmanovapuravagrahaḥ

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः

anibaddhapralāpādirunmādo madanādibhiḥ

तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः

tattvajñānādinā cetaḥkaṣāyo paramaḥ śamaḥ

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः

kavibhiryojanīyā vai bhāvāḥ kāvyādike rasāḥ

विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते

vibhāvyate hi ratyādiryatra yena vibhāvyate

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः

vibhāvo nāma sadvedhālambanoddīpanātmakaḥ

रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते

ratyādibhāvavargo 'yaṃ yamājīvyopajāyate

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा

ālambanavibhāvo 'sau nāyakādibhavas tathā

धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा

dhīrodātto dhīroddhataḥ syāddhīralalitas tathā

धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः

dhīrapraśānta ity evaṃ caturdhā nāyakaḥ smṛtaḥ

अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः

anukūlo dakṣiṇaś ca śaṭho dhṛṣṭaḥ pravartitaḥ

पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः

pīṭhamardo viṭaś caiva vidūṣaka iti trayaḥ

शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः

śṛṅgāre narmasacivā nāyakasyānunāyakāḥ

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः

pīṭhamardaḥ sambalakaḥ śrīmāṃstadveśajo viṭaḥ

विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः

vidūṣako vaihasikastvaṣṭanāyakanāyikāḥ

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः

svakīyā parakīyā ca punarbhūriti kauśikāḥ

सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः

sāmānyā na punarbhūrirityādyā bahubhedataḥ

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः

uddipanavibhāvāste saṃskārair vividhaiḥ sthitaiḥ

आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये

ālambanavibhāveṣu bhāvānudvīpayanti ye

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः

catuḥṣaṣṭikalā dvedhā karmādyair gītikādibhiḥ

कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः

kuhakaṃ smṛtirapyeṣāṃ prāyo hāsopahārakaḥ

आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः

ālambanavibhāvasya bhāvair udbuddhasaṃskṛtaiḥ

मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः

manovāgbuddhivapuṣāṃ smṛtīchādveṣayatnataḥ

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः

ārambha eva viduṣāmanubhāva iti smṛtaḥ

स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते

sa cānubhūyate cātra bhavatyuta nirucyate

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते

manovyāpārabhūyiṣṭho mana ārambha ucyate

द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति

dvividhaḥ pauruṣastraiṇa īdṛśo 'pi prasidhyati

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च

śobhā vilāso mādhuryaṃ sthairyaṃ gāmbhīryameva ca

ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः

lalitañca tathaudāryantejo 'ṣṭāviti pauruṣāḥ

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं

nīcanindottamaspardhā śauryaṃ dākṣādikāraṇaṃ

मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा

manodharme bhavecchobhā śobhate bhavanaṃ yathā

भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च

bhāvo hāvaś ca helā ca śobhā kāntistathaiva ca

दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता

dīptirmādhuryaśaurye ca prāgalbhyaṃ syādudāratā

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः

sthairyaṃ gambhīratā strīṇāṃ vibhāvā dvādaśeritāḥ

भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः

bhāvo vilāso hāvaḥsyādbhāvaḥ kiñcicca harṣajaḥ

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः

vāco yuktirbhavedvāgārambho dvādaśa eva saḥ

तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु

tatrābhāṣaṇamālāpaḥ pralāpo vacanaṃ vahu

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः

vilāpo duḥkhavacanamanulāpo 'sakṛdvacaḥ

संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः

saṃlāpa uktapratyuktamapalāpo 'nyathāvacaḥ

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम्

vārtāprayāṇaṃ sandeśo nirdeśaḥ pratipādanam

तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्

tattvadeśo 'tideśo 'yamapadeśo 'nyavarṇanam

उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः

upadeśaś ca śikṣāvāk vyājoktirvyapadeśakaḥ

बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते

bodhāya eṣa vyāpāraḥsubuddhyārambha iṣyate

तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

tasya bhedāstrayaste ca rītivṛttipravṛttayaḥ