Chapter 282

सिंही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं

siṃhī śaṭī niśāyugmaṃ vatsakaṃ kvāthasevanaṃ

शिशोः सर्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते

śiśoḥ sarvātisāreṣu stanyadoṣeṣu śasyate

शृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत्

śṛṅgīṃ sakṛṣṇātiviṣāṃ cūrṇitāṃ madhunā lihet

एका चातिविशा काशच्छर्दिज्वरहरी शिशोः

ekā cātiviśā kāśacchardijvaraharī śiśoḥ

बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक्

bālaiḥ sevyā vacā sājyā sadugdhā vātha tailayuk

यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत्

yaṣṭikāṃ śaṅkhapuṣpīṃ vā bālaḥ kṣīrānvitāṃ pivet

वाग्रूपसम्पद्युक्तायुर्मेधाश्रीर्वर्धते शिशोः

vāgrūpasampadyuktāyurmedhāśrīrvardhate śiśoḥ

वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं

vacāhyagniśikhāvāsāśuṇṭhīkṛṣṇāniśāgadaṃ

सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेधाकरं पिवेत्

sayaṣṭisaindhavaṃ bālaḥ prātarmedhākaraṃ pivet

देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां

devadārumahāśigruphalatrayapayomucāṃ

क्वाथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्हरेत्

kvāthaḥ sakṛṣṇā mṛdvīkā kalkaḥ sarvān kṛmīnharet

त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः

triphalābhṛṅgaviśvānāṃ raseṣu madhusarpiṣoḥ

मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः

meṣīkṣīre ca gomūtre siktaṃ roge hitaṃ śiśoḥ

नासारक्तहरो नस्याद्दुर्वारस इहोत्तमः

nāsāraktaharo nasyāddurvārasa ihottamaḥ

लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम्

laśunārdrakaśigrūṇāṃ rasaḥ karṇasya pūraṇam

तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत्

tailamārdrakajātyaṃ vā śūlahā cauṣṭharoganut

जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा

jātīpatraṃ phalaṃ vyoṣaṃ kavalaṃ mūtrakaṃ niśā

दुग्धक्वाथे ऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्विजार्तिनुत्

dugdhakvāthe 'bhayākalke siddhaṃ tailaṃ dvijārtinut

धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक्

dhānyāmbu nārikelaṃ gomūtraṃ kramūkaviśvayuk

क्वाथितं कबलं कार्यमधिजिह्वाधिशान्तये

kvāthitaṃ kabalaṃ kāryamadhijihvādhiśāntaye

साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः

sādhitaṃ lāṅgalīkalke tailaṃ nirguṇḍikārasaiḥ

गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा

gaṇḍamālāgalagaṇḍau nāśayennasyakarmaṇā

पल्लवैर् अर्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिकैः

pallavair arkapūtīkasnuhīrugghātajātikaiḥ

उद्वर्तयेत् सगोमूत्रः सर्वत्वग्दोषनाशनैः

udvartayet sagomūtraḥ sarvatvagdoṣanāśanaiḥ

वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी

vākucī satilā bhuktā vatsarāt kuṣṭhanāśanī

पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित्

pathyā bhallātakī tailaguḍapiṇḍī tu kuṣṭhajit

पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक्

pūtīkavahnirajanī triphalāvyoṣacūrṇayuk

तक्रं गुदाङ्कुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाभया

takraṃ gudāṅkure peyaṃ bhakṣyā vā saguḍābhayā

फलदार्वीविषाणान्तु क्वाथो धात्रीरसो ऽथवा

phaladārvīviṣāṇāntu kvātho dhātrīraso 'thavā

पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा

pātavyo rajanīkalkaḥ kṣaudrākṣaudrapramehiṇā

वासागर्भो व्याधिघातक्वाथ एरण्डतैलयुक्

vāsāgarbho vyādhighātakvātha eraṇḍatailayuk

वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी

vātaśoṇitahṛt pānāt pippalī syāt plīhāharī

सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्षीरवहुभाविता

sevyā jaṭhariṇā kṛṣṇā snukṣīravahubhāvitā

पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक्

payo vā racyadantyāgniviḍaṅgavyoṣakalkayuk

ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते स्थिता

granthikogrābhayā kṛṣṇā viḍaṅgāktā ghṛte sthitā

सांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत्

sāṃsantakraṃ grahaṇyarśaḥpāṇḍugulmakṛmīn haret

फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्बजस् तथा

phalatrayāmṛtā vāsā tiktabhūnimbajas tathā

क्वाथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं

kvāthaḥ samākṣiko hanyāt pāṇḍurogaṃ sakāmalaṃ

रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु

raktapittī pivedvāsāsurasaṃ sasitaṃ madhu

वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक्

varīdrākṣābalāśuṇṭhīsādhitaṃ vā payaḥ pṛthak

वरी विदारी पथ्या बलात्रयं सवासकं

varī vidārī pathyā balātrayaṃ savāsakaṃ

श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान्

śvadaṃṣṭrāmadhusarpirbhyāmālihet kṣayarogavān

पथ्याशिग्रुकरञ्जार्कत्वक्सारं मधुसिन्धुमत्

pathyāśigrukarañjārkatvaksāraṃ madhusindhumat

समूत्रं विद्रधिं हन्ति परिपाकाय तन्त्रजित्

samūtraṃ vidradhiṃ hanti paripākāya tantrajit

त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं

trivṛtā jīvatī dantī mañjiṣṭhā śarvarīdvayaṃ

तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे

tārkṣajaṃ nimbapatrañca lepaḥ śasto bhagandare

रुग्घातजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता

rugghātajanīlākṣācūrṇājakṣaudrasaṃyutā

वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी

vāsovattirvraṇe yojyā śodhanī gatināśanī

श्यामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः

śyāmāyaṣṭiniśālodhrapadmakotpalacandanaiḥ

समरीचैः शृतं तैलं क्षीरे स्याद्ब्रणरोहणं

samarīcaiḥ śṛtaṃ tailaṃ kṣīre syādbraṇarohaṇaṃ

श्रीकार्पासदलैर् भस्मफलोपलवणा निशा

śrīkārpāsadalair bhasmaphalopalavaṇā niśā

तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं

tatpiṇḍīsvedanaṃ tāmre satailaṃ syāt kṣatauṣadhaṃ

कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निदग्धं व्रणे लिपेत्

kumbhīsāraṃ payoyuktaṃ vahnidagdhaṃ vraṇe lipet

तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम्

tadeva nāśayetsekānnārikelarajoghṛtam

विष्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया

viṣvājamodasindhūtthaciñcātvagbhiḥ samābhayā

तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी

takreṇoṣṇāmbunā vātha pītātīsāranāśanī

वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तशृतं जलं

vatsakātiviṣāviśvavillamustaśṛtaṃ jalaṃ

सामे पुराणे ऽतीसारे सामृक्शूले च पाययेत्

sāme purāṇe 'tīsāre sāmṛkśūle ca pāyayet

अङ्गारदग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत्

aṅgāradagdhaṃ sugataṃ sindhumuṣṇāmbunā pivet

शूलवानथ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया

śūlavānatha vā taddhi sindhuhiṃgukaṇābhayā

कटुरोहोत्कणातङ्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं

kaṭurohotkaṇātaṅkalājacūrṇaṃ madhuplutaṃ

वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत्

vastracchidragataṃ vaktre nyastaṃ tṛṣṇāṃ vināśayet

पाठादार्वीजातिदलं द्राक्षामूलफलत्रयैः

pāṭhādārvījātidalaṃ drākṣāmūlaphalatrayaiḥ

साधितं समधु क्वाथं कवलं मुखपापहृत्

sādhitaṃ samadhu kvāthaṃ kavalaṃ mukhapāpahṛt

कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारूपाठापयोमुचां

kṛṣṇātiviṣatiktendradārūpāṭhāpayomucāṃ

क्वाथो मूत्रे शृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः

kvātho mūtre śṛtaḥ kṣaudrī sarvakaṇṭhagadāpahaḥ

पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां

pathyāgokṣuradusparśarājavṛkṣaśilābhidāṃ

कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति

kaṣāyaḥ samadhuḥ pīto mūtrakṛcchraṃ vyapohati

वंशत्वग्वरुणक्वाथः शर्कराश्मविघातनः

vaṃśatvagvaruṇakvāthaḥ śarkarāśmavighātanaḥ

शाखोटक्वाथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत्

śākhoṭakvāthasakṣaudrakṣīrāśī ślīpadī bhavet

मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं

māsārkatvakpayastailaṃ madhusiktañca saindhavaṃ

पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा

pādarogaṃ haretsarpirjālakukkuṭajaṃ tathā

शुण्ठीसीवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर् घृतम्

śuṇṭhīsīvarcalāhiṅgucūrṇaṃ śūṇṭhīrasair ghṛtam

रुजं हरेदथ क्वाथो विद्धि बद्धाग्निसाधने

rujaṃ haredatha kvātho viddhi baddhāgnisādhane

सौवर्चलाग्निहिङ्गूनां सदीप्यानां रसैर् युतं

sauvarcalāgnihiṅgūnāṃ sadīpyānāṃ rasair yutaṃ

विडदीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत्

viḍadīpyakayuktaṃ vā takraṃ gulmāturaḥ pivet

धात्रीपटोलमुद्गानां क्वाथः साज्यो विसर्पहा

dhātrīpaṭolamudgānāṃ kvāthaḥ sājyo visarpahā

शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्वाथो मूत्रान्वितो ऽपरः

śuṇṭhīdārunavākṣīrakvātho mūtrānvito 'paraḥ

सव्योषायोरजःक्षारः फलक्वाथश् च शोथहृत्

savyoṣāyorajaḥkṣāraḥ phalakvāthaś ca śothahṛt

गुडशिग्रुत्रिवृद्धिश् च सैन्धवानां रजोयुतः

guḍaśigrutrivṛddhiś ca saindhavānāṃ rajoyutaḥ

त्रिवृताफलकक्वाथः सगुडः स्याद्विरेचनः

trivṛtāphalakakvāthaḥ saguḍaḥ syādvirecanaḥ

वचाफलकषायोत्थं पयो वमनकृभवेत्

vacāphalakaṣāyotthaṃ payo vamanakṛbhavet

त्रिफलायाः पलशतं पृथग्भृङ्गजभावितम्

triphalāyāḥ palaśataṃ pṛthagbhṛṅgajabhāvitam

विडङ्गं लोहचूर्णञ्च दशभागसमन्वितम्

viḍaṅgaṃ lohacūrṇañca daśabhāgasamanvitam

शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः

śatāvarīguḍucyagnipalānāṃ śataviṃśatiḥ

मध्वाज्यतिलजैर् लिह्याद्बलीपलितवर्जितः

madhvājyatilajair lihyādbalīpalitavarjitaḥ

शतमब्दं हि जीवेत सर्वरोगविवर्जितः

śatamabdaṃ hi jīveta sarvarogavivarjitaḥ

त्रिफला सर्वरोगघ्नी समधुः शर्क्वरान्विता

triphalā sarvarogaghnī samadhuḥ śarkvarānvitā

सितामधुघृतैर् युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा

sitāmadhughṛtair yuktā sakṛṣṇā triphalā tathā

पथ्याचित्रकशुण्ठाश् च गुडुचीमुषलीरजः

pathyācitrakaśuṇṭhāś ca guḍucīmuṣalīrajaḥ

सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृत्

saguḍaṃ bhakṣitaṃ rogaharaṃ triśatavarṣakṛt

किञ्चिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विसृजेज्जले

kiñciccūrṇaṃ javāpuṣpaṃ piṇḍitaṃ visṛjejjale

तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्णं जलान्वितं

tailaṃ bhaved ghṛtākāraṃ kiñciccūrṇaṃ jalānvitaṃ

धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना

dhūpārthaṃ dṛśyate citraṃ vṛṣadaṃśajarāyunā

पुनर्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्यथा पुरा

punarmākṣikadhūpena dṛśyate tadyathā purā

कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक्

karpūrajalakābhekatailaṃ pāṭalimūlayuk

पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः

piṣṭvā lipya pade dve ca caredaṅgārake naraḥ

तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं

tṛṇautthānādikaṃ vyūhya darśayanvai kutūhalaṃ

विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म च कामिकं

viṣagraharujadhvaṃsakṣudranarma ca kāmikaṃ

तत्ते षट्कर्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं

tatte ṣaṭkarmakaṃ proktaṃ siddhidvayasamāśrayaṃ

मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः

mantradhyānauṣadhikathāmudrejyā yatra muṣṭayaḥ

चतुर्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्

caturvargaphalaṃ proktaṃ yaḥ paṭhetsa divaṃ vrajet