Chapter 25

वासुदेवादिमन्त्राणां पूजानां लक्षणं वदे

vāsudevādimantrāṇāṃ pūjānāṃ lakṣaṇaṃ vade

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaścāniruddhakaḥ

नमो भगवते चादौ अ आ अं अः स्ववीजकाः

namo bhagavate cādau a ā aṃ aḥ svavījakāḥ

ओङ्काराद्या नमोन्ताश् च नमो नारायणस्ततः

oṅkārādyā namontāś ca namo nārāyaṇastataḥ

ओं तत् सत् ब्रह्मणे चैव ओं नमो विष्णवे नमः

oṃ tat sat brahmaṇe caiva oṃ namo viṣṇave namaḥ

ओं क्षौं ओं नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः

oṃ kṣauṃ oṃ namo bhagavate narasiṃhāya vai namaḥ

ओं भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः

oṃ bhūrnamo bhagavate varāhāya narādhipāḥ

जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः

javāruṇaharidrābhā nīlaśyāmalalohitāḥ

मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः

meghāgnimadhupiṅgābhā vallabhā nava nāyakāḥ

अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर् यथाक्रमम्

aṅgāni svaravījānāṃ svanāmāntair yathākramam

हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः

hṛdayādīni kalpeta vibhaktaistantravedibhiḥ

व्यञ्जनादीनि वीजानि तेषां लक्षणमन्यथा

vyañjanādīni vījāni teṣāṃ lakṣaṇamanyathā

दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु

dīrghasvaraistu bhinnāni namontāntasthitāni tu

अङ्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते

aṅgāni hrasvayuktāni upāṅgānīti varṇyate

विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीजमुत्तमं

vibhaktanāmavarṇāntasthitāni vījamuttamaṃ

दीर्घैर् ह्रस्वैश् च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्

dīrghair hrasvaiś ca saṃyuktaṃ sāṅgopāṅgaṃsvaraiḥ kramāt

व्यञ्जनानां क्रमो ह्य् एष हृदयादिप्रकॢप्तये

vyañjanānāṃ kramo hy eṣa hṛdayādiprakḷptaye

स्ववीजेन स्वनामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिः

svavījena svanāmāntair vibhaktānyaṅganāmabhiḥ

युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तानि पञ्चतः

yuktāni hṛdayādīni dvādaśāntāni pañcataḥ

आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः

ārabhya kalpayitvā tu japet siddhyanurūpataḥ

हृदयञ्च शिरश्चूडा कवचं नेत्रमस्त्रकं

hṛdayañca śiraścūḍā kavacaṃ netramastrakaṃ

षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकं

ṣaḍaṅgāni tu vījānāṃ mūlasya dvādaśāṅgakaṃ

हृच्छिरश् च शिखा वर्म चास्त्रनेत्रान्तयोदरं

hṛcchiraś ca śikhā varma cāstranetrāntayodaraṃ

प्रष्टबाहूरुजानूंश् च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत्

praṣṭabāhūrujānūṃś ca jaṅghā pādau kramānnyaset

कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं घंगदामनुः

kaṃ ṭaṃ paṃ śaṃ vainateyaḥ khaṃ ṭhaṃ phaṃ ghaṃgadāmanuḥ

गं डं बं सं पुष्ठिमन्तो घं ढं भं हं श्रियैनमः

gaṃ ḍaṃ baṃ saṃ puṣṭhimanto ghaṃ ḍhaṃ bhaṃ haṃ śriyainamaḥ

वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पंकौस्तुभाय च

vaṃ śaṃ maṃ kṣaṃ pāñcajanyaṃ chaṃ taṃ paṃkaustubhāya ca

जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चंलं

jaṃ khaṃ vaṃ sudarśanāya śrīvatsāya saṃ vaṃ daṃ caṃlaṃ

ओं धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः

oṃ dhaṃ vaṃ vanamālāyai mahānantāya vai namaḥ

निर्वीजपदमन्त्राणां पदैर् अङ्गानि कल्पयेत्

nirvījapadamantrāṇāṃ padair aṅgāni kalpayet

जात्यन्तैर् नामसंयुक्तेर्हृदयादीनि पञ्चधा

jātyantair nāmasaṃyukterhṛdayādīni pañcadhā

प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा

praṇavaṃ hṛdayādīni tataḥ proktāni pañcadhā

प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा

praṇavaṃ hṛdayaṃ pūrvaṃ parāyeti śiraḥ śikhā

नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्

nāmnātmanā tu kavacaṃ astraṃ nāmāntakaṃ bhavet

ओं परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः

oṃ parāstrādisvanāmātmā caturthyanto namontakaḥ

एकव्यूहादिषड्विंशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः

ekavyūhādiṣaḍviṃśavyūhāttasyātmano manuḥ

कनिष्टादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्चयेत्

kaniṣṭādikarāgreṣu prakṛtiṃ dehakercayet

पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः

parāya puruṣātmā syāt prakṛtyātmā dvirūpakaḥ

ओं परयाम्न्यात्मने चैव वाय्वर्कौ च द्विरूपकः

oṃ parayāmnyātmane caiva vāyvarkau ca dvirūpakaḥ

अग्निं त्रिमूर्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः

agniṃ trimūrtau vinyasya vyāpakaṃ karadehayoḥ

वाय्वर्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये

vāyvarkau karaśākhāsu savyetarakaradvaye

हृदि मूर्तो तनावेष त्रिव्यूहे तुर्यरूपके

hṛdi mūrto tanāveṣa trivyūhe turyarūpake

ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत्

ṛgvedaṃ vyāpakaṃ haste aṅgulīṣu yajurnyaset

तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः

taladvayetharvarūpaṃ śirohṛccaraṇāntakaḥ

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत्

ākāśaṃ vyāpakaṃ nyasya kare dehe tu pūrvavat

अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्गुह्यपादके

aṅgulīṣu ca vāyvādi śirohṛdguhyapādake

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः

vāyurjyotirjalaṃ pṛthvī pañcavyūhaḥ samīritaḥ

मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्व्यूह ईरितः

manaḥ śrotrantvagdṛgjihvā ghrāṇaṃ ṣaḍvyūha īritaḥ

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्टादितः क्रमात्

vyāpakaṃ mānasaṃ nyasya tatoṅguṣṭāditaḥ kramāt

मूर्धास्यहृद्गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

mūrdhāsyahṛdguhyapatsu kathitaḥ karuṇātmakaḥ

आदिमूर्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्ज्ञितः

ādimūrtistu sarvatra vyāpako jīvasañjñitaḥ

भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः स्त्यञ्च सप्तधा

bhūrbhuvaḥ svarmaharjanastapaḥ styañca saptadhā

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्टादिक्रमेण तु

kare dehe nyasedādyamaṅguṣṭādikrameṇa tu

तलसंस्थः सप्तमश् च लोकेशो देहके क्रमात्

talasaṃsthaḥ saptamaś ca lokeśo dehake kramāt

देहे शिरोललाटास्यहृद्गुह्याङ्ग्रिषु संस्थितः

dehe śirolalāṭāsyahṛdguhyāṅgriṣu saṃsthitaḥ

अग्निष्ठोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

agniṣṭhomastathokthastu ṣoḍaśī vājapeyakaḥ

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः

atirātrāptoryāmañca yajñātmā saptarūpakaḥ

धीरहं मनः शब्दश् च स्पर्शरूपरसास्ततः

dhīrahaṃ manaḥ śabdaś ca sparśarūparasāstataḥ

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात्

gandho buddhirvyāpakaṃ tu kare dehe nyaset kramāt

न्यसेदन्त्यै च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

nyasedantyai ca talayoḥ ke lalāṭe mukhe hṛdi

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृतः

nābhau guhye ca pāde ca aṣṭavyūhaḥ pumān smṛtaḥ

वीजो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

vījo buddhirahaṅkāro manaḥ śabdo guṇonilaḥ

रूपं रसो नवात्मायं जीव अङ्गुष्ठकद्वये

rūpaṃ raso navātmāyaṃ jīva aṅguṣṭhakadvaye

तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीं

tarjanyādikramāccheṣaṃ yāvadvāmapradeśinīṃ

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु

dehe śirolalāṭāsyahṛnnābhiguhyajānuṣu

पादयोश् च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

pādayoś ca daśātmāyaṃ indro vyāpī samāsthitaḥ

अङ्गुष्ठकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च

aṅguṣṭhakadvaye vahnistarjanyādau pareṣu ca

शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

śirolalāṭavaktreṣu hṛnnābhiguhyajānuṣu

पादयोरेकदशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च

pādayorekadaśātmā manaḥ śrotraṃ tvageva ca

चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायुकः

cakṣurjihvā tathā ghrāṇaṃ vākpāṇyaṅghriś ca pāyukaḥ

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये

upasthaṃ mānaso vyāpī śrotramaṅguṣṭhakadvaye

तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

tarjanyādikramādaṣṭau atiriktaṃ taladvaye

उत्तमाङ्गुलललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके

uttamāṅgulalalāṭāsyahṛnnābhāvatha guhyake

उरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात्

uruyugme tathā jaṅghe gulphapādeṣu ca kramāt

विष्णुर्मधुहरश् चैव त्रिविक्रमकवामनौ

viṣṇurmadhuharaś caiva trivikramakavāmanau

श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

śrīdharotha hṛṣīkeśaḥ padmanābhastathaiva ca

दामोदरः केशवश् च नारायणस्ततः परः

dāmodaraḥ keśavaś ca nārāyaṇastataḥ paraḥ

माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

mādhavaścātha govindo viṣṇuṃ vai vyāpakaṃ nyaset

अङ्गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ

aṅguṣṭhādau tale dvau ca pāde jānuni vai kaṭau

शिरःशिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

śiraḥśikharakaṭyāñca jānupādādiṣu nyaset

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्विंशव्यूहकस् तथा

dvādaśātmā pañcaviṃśaḥ ṣaḍviṃśavyūhakas tathā

पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

puruṣo dhīrahaṅkāro manaścittañca śabdakaḥ

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस् तथा

tathā sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ śrotraṃ tvacas tathā

चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायवः

cakṣurjihvā nāsikā ca vākpāṇyaṅghriś ca pāyavaḥ

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च

upastho bhūrjalantejo vāyurākāśameva ca

पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

puruṣaṃ vyāpakaṃ nyasya aṅguṣṭhādau daśa nyaset

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके

śeṣān hastatale nyasya śirasyatha lalāṭake

मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोद्गतौ

mukhahṛnnābhiguhyorujānvaṅghrau karaṇodgatau

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूर्ध्नि च क्रमात्

pāde jānvorupasthe ca hṛdaye mūrdhni ca kramāt

परश् च पुरुषात्मादौ षड्विंशे पूर्ववत्परं

paraś ca puruṣātmādau ṣaḍviṃśe pūrvavatparaṃ

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्बुधः

sañcintya maṇḍalaike tu prakṛtiṃ pūjayedbudhaḥ

पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

pūrvayāmyāpyasaumyeṣu hṛdayādīni pūjayet

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत्

astramagnyādikoṇeṣu vainateyādi pūrvavat

दिक्पालांश् च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश् च मध्यतः

dikpālāṃś ca vidhistvanyaḥ trivyūhegniś ca madhyataḥ

पूर्वादिदिग्बलावसोराज्यादिभिरलङ्कृतः

pūrvādidigbalāvasorājyādibhiralaṅkṛtaḥ

कर्णिकायां नाभसश् च मानसः कर्णिकास्थितः

karṇikāyāṃ nābhasaś ca mānasaḥ karṇikāsthitaḥ

विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च

viśvarūpaṃ sarvasthityai yajedrājyajayāya ca

सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैर् अपि च पञ्चभिः

sarvavyūhaiḥ samāyuktamaṅgair api ca pañcabhiḥ

गरुडाद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात्

garuḍādyaistathendrādyaiḥ sarvān kāmānavāpnuyāt

विश्वक्सेनं यजेन्नाम्ना वै वीजं व्योमसंस्थितं

viśvaksenaṃ yajennāmnā vai vījaṃ vyomasaṃsthitaṃ