Chapter 214

नाडीचक्रं प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञानाज् ज्ञायते हरिः

nāḍīcakraṃ pravakṣyāmi yajjñānāj jñāyate hariḥ

नाभेरधस्ताद्यत् कन्दमङ्कुरास्तत्र निर्गताः

nābheradhastādyat kandamaṅkurāstatra nirgatāḥ

द्वासप्ततिसहस्राणि नाभिमध्ये व्यवस्थिताः

dvāsaptatisahasrāṇi nābhimadhye vyavasthitāḥ

तिर्यगूर्ध्वमधश् चैव व्याप्तन्ताभिः समन्ततः

tiryagūrdhvamadhaś caiva vyāptantābhiḥ samantataḥ

चक्रवत्संस्थिता ह्य् एताः प्रधाना दशनाडयः

cakravatsaṃsthitā hy etāḥ pradhānā daśanāḍayaḥ

इडा च पिङ्गला चैव सुसुम्णा च तथैव च

iḍā ca piṅgalā caiva susumṇā ca tathaiva ca

गान्धारी हस्तिजिह्वा च पृथा चैव यथा तथा

gāndhārī hastijihvā ca pṛthā caiva yathā tathā

अलम्बुषा हुहुश् चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता

alambuṣā huhuś caiva śaṅkhinī daśamī smṛtā

दश प्राणवहा ह्य् एता नाडयः परिकीर्तिताः

daśa prāṇavahā hy etā nāḍayaḥ parikīrtitāḥ

प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च

prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udāno vyāna eva ca

नागः कूर्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः

nāgaḥ kūrmo 'tha kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ

प्राणस्तु प्रथमो वायुर्दशानामपि स प्रभुः

prāṇastu prathamo vāyurdaśānāmapi sa prabhuḥ

प्राणः प्राणयते प्राणं विसर्गात् पूरणं प्रति

prāṇaḥ prāṇayate prāṇaṃ visargāt pūraṇaṃ prati

नित्यमापूरयत्येष प्राणिनामुरसि स्थितः

nityamāpūrayatyeṣa prāṇināmurasi sthitaḥ

निःश्वासोच्छ्वासकासैस्तु प्राणो जीवसमाश्रितः

niḥśvāsocchvāsakāsaistu prāṇo jīvasamāśritaḥ

प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात् प्राणः प्रकीर्तितः

prayāṇaṃ kurute yasmāttasmāt prāṇaḥ prakīrtitaḥ

अधो नयत्यपानस्तु आहारञ्च नृणामधः

adho nayatyapānastu āhārañca nṛṇāmadhaḥ

मूत्रशुक्रवहो वायुरपानस्तेन कीर्तितः

mūtraśukravaho vāyurapānastena kīrtitaḥ

पीतभक्षितमाघ्रातं रक्तपित्तकफानिलं

pītabhakṣitamāghrātaṃ raktapittakaphānilaṃ

समन्नयति गात्रेषु समानो नाम मारुतः

samannayati gātreṣu samāno nāma mārutaḥ

स्पन्दयत्यधरं वक्त्रं नेत्ररागप्रकोपनं

spandayatyadharaṃ vaktraṃ netrarāgaprakopanaṃ

उद्वेजयति मर्माणि उदानो नाम मारुतः

udvejayati marmāṇi udāno nāma mārutaḥ

व्यानो विनामयत्यङ्गं व्यानो व्याधिप्रकोपनः

vyāno vināmayatyaṅgaṃ vyāno vyādhiprakopanaḥ

प्रतिदानं तथा कण्ठाद्व्यापानाद्व्यान उच्यते

pratidānaṃ tathā kaṇṭhādvyāpānādvyāna ucyate

उद्गारे नाग इत्य् उक्तः कूर्मश्चोन्मीलने स्थितः

udgāre nāga ity uktaḥ kūrmaśconmīlane sthitaḥ

कृकरो भक्षणे चैव देवदत्तो विजृम्भिते

kṛkaro bhakṣaṇe caiva devadatto vijṛmbhite

धनञ्जयः स्थितो घोषे मृतस्यापि न मुञ्चति

dhanañjayaḥ sthito ghoṣe mṛtasyāpi na muñcati

जीवः प्रयाति दशधा नाडीचक्रं हि तेन तत्

jīvaḥ prayāti daśadhā nāḍīcakraṃ hi tena tat

सङ्क्रान्तिर्विषुवञ्चैव अहोरात्रायनानि च

saṅkrāntirviṣuvañcaiva ahorātrāyanāni ca

अधिमास ऋणञ्चैव ऊनरात्र धनन्तथा

adhimāsa ṛṇañcaiva ūnarātra dhanantathā

ऊनरात्रं भवेद्धिक्का अधिमासो विजृम्भिका

ūnarātraṃ bhaveddhikkā adhimāso vijṛmbhikā

ऋणञ्चात्र भवेत् कासो निश्वासो धनमुच्यते

ṛṇañcātra bhavet kāso niśvāso dhanamucyate

उत्तरं दक्षिणं ज्ञेयं वामं दक्षिणसञ्ज्ञितं

uttaraṃ dakṣiṇaṃ jñeyaṃ vāmaṃ dakṣiṇasañjñitaṃ

मध्ये तु विषुवं प्रोक्तं पुटद्वयविनिःस्मृतं

madhye tu viṣuvaṃ proktaṃ puṭadvayaviniḥsmṛtaṃ

सङ्क्रान्तिः पुनरस्यैव स्वस्थानात् स्थानयोगतः

saṅkrāntiḥ punarasyaiva svasthānāt sthānayogataḥ

सुसुम्णा मध्यमे ह्य् अङ्गे इडा वामे प्रतिष्ठिता

susumṇā madhyame hy aṅge iḍā vāme pratiṣṭhitā

पिङ्गला दक्षिणे विप्र ऊर्ध्वं प्राणो ह्य् अहः स्मृतं

piṅgalā dakṣiṇe vipra ūrdhvaṃ prāṇo hy ahaḥ smṛtaṃ

अपानो रात्रिरेवं स्यादेको वायुर्दशात्मकः

apāno rātrirevaṃ syādeko vāyurdaśātmakaḥ

आयामो देहमध्यस्थः सोमग्रहणमिष्यते

āyāmo dehamadhyasthaḥ somagrahaṇamiṣyate

देहातितत्त्वमायामं आदित्यग्रहणं विदुः

dehātitattvamāyāmaṃ ādityagrahaṇaṃ viduḥ

उदरं पूरयेत्तावद्वायुना यावदीप्सितं

udaraṃ pūrayettāvadvāyunā yāvadīpsitaṃ

प्राणायामी भवेदेष पूरका देहपूरकः

prāṇāyāmī bhavedeṣa pūrakā dehapūrakaḥ

पिधाय सर्वद्वाराणि निश्वासोच्छ्वासवर्जितः

pidhāya sarvadvārāṇi niśvāsocchvāsavarjitaḥ

सम्पूरणकुम्भवत्तिष्ठेत् प्राणायामः स कुम्भकः

sampūraṇakumbhavattiṣṭhet prāṇāyāmaḥ sa kumbhakaḥ

मुञ्चेद्वायुं ततस्तूर्ध्वं श्वासेनैकेन मन्त्रवित्

muñcedvāyuṃ tatastūrdhvaṃ śvāsenaikena mantravit

उच्छ्वासयोगयुक्तश् च वायुमूर्द्वं विरेचयेत्

ucchvāsayogayuktaś ca vāyumūrdvaṃ virecayet

उच्चरति स्वयं यस्मात् स्वदेहावस्थितः शिवः

uccarati svayaṃ yasmāt svadehāvasthitaḥ śivaḥ

तस्मात् तत्त्वविदाञ्चैव स एव जप उच्च्यते

tasmāt tattvavidāñcaiva sa eva japa uccyate

अयुते द्वे सहस्रैकं षट्शतानि तथैव च

ayute dve sahasraikaṃ ṣaṭśatāni tathaiva ca

अहोरात्रेण योगीन्द्रो जपसङ्ख्यां करोति सः

ahorātreṇa yogīndro japasaṅkhyāṃ karoti saḥ

अजपा नाम गायत्री ब्रह्मविष्णुमहेश्वरी

ajapā nāma gāyatrī brahmaviṣṇumaheśvarī

अजपां जपते यस्तां पुनर्जन्म न विद्यते

ajapāṃ japate yastāṃ punarjanma na vidyate

चन्द्राग्निरविसंयुक्ता आद्या कुण्डलिनी मता

candrāgniravisaṃyuktā ādyā kuṇḍalinī matā

हृत्प्रदेशे तु सा ज्ञेया अङ्कुराकारसंस्थिता

hṛtpradeśe tu sā jñeyā aṅkurākārasaṃsthitā

सृष्टिन्यासो भवेत्तत्र स वै सर्गावलम्बनात्

sṛṣṭinyāso bhavettatra sa vai sargāvalambanāt

स्रवन्तं चिन्तयेत्तस्मिन्नमृतं सात्त्विकोत्तमः

sravantaṃ cintayettasminnamṛtaṃ sāttvikottamaḥ

देहस्थः सकलो ज्ञेयो निष्फलो देहवर्जितः

dehasthaḥ sakalo jñeyo niṣphalo dehavarjitaḥ

हंसहंसेति यो ब्रूयाद्धंसो देवः सदाशिवः

haṃsahaṃseti yo brūyāddhaṃso devaḥ sadāśivaḥ

तिलेषु च यथा तैलं पुष्पे गन्धः समश्रितः

tileṣu ca yathā tailaṃ puṣpe gandhaḥ samaśritaḥ

पुरुषस्य तथा देहे स वाह्याभ्यन्तरां स्थितः

puruṣasya tathā dehe sa vāhyābhyantarāṃ sthitaḥ

ब्रह्मणो हृदये स्थानं कण्ठे विष्णुः समाश्रितः

brahmaṇo hṛdaye sthānaṃ kaṇṭhe viṣṇuḥ samāśritaḥ

तालुमध्ये स्थितो रुद्रो ललाटे तु महेश्वरः

tālumadhye sthito rudro lalāṭe tu maheśvaraḥ

प्राणाग्रन्तु शिवं विद्यात्तस्यान्ते तु परापरं

prāṇāgrantu śivaṃ vidyāttasyānte tu parāparaṃ

पञ्चधा सकलः प्रोक्तो विपरीतस्तु निष्फलः

pañcadhā sakalaḥ prokto viparītastu niṣphalaḥ

प्रासादं नादमुत्थाप्य शततन्तु जपेद्यदि

prāsādaṃ nādamutthāpya śatatantu japedyadi

षण्मासात्सिद्धिमाप्नोति योगयुक्तो न संशयः

ṣaṇmāsātsiddhimāpnoti yogayukto na saṃśayaḥ

गमागमस्य ज्ञानेन सर्वपापक्षयो भवेत्

gamāgamasya jñānena sarvapāpakṣayo bhavet

अणिमादिगुणैश्वर्यं षड्भिर्मासैर् अवाप्नुयात्

aṇimādiguṇaiśvaryaṃ ṣaḍbhirmāsair avāpnuyāt

स्थूलः सूक्ष्मः परश्चेति प्रासादः कथितो मया

sthūlaḥ sūkṣmaḥ paraśceti prāsādaḥ kathito mayā

ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्चेति प्रासादं लक्षयेत्त्रिधा

hrasvo dīrghaḥ plutaśceti prāsādaṃ lakṣayettridhā

ह्रस्वो दहति पापानि दीर्घो मोक्षप्रदो भवेत्

hrasvo dahati pāpāni dīrgho mokṣaprado bhavet

आप्यायने प्लुतश्चेति मूर्ध्नि विन्दुविभूषितः

āpyāyane plutaśceti mūrdhni vinduvibhūṣitaḥ

आदावन्ते च ह्रस्वस्य फट्कारो मारणे हितः

ādāvante ca hrasvasya phaṭkāro māraṇe hitaḥ

आदावन्ते च हृदयमाकृष्टौ सम्प्रकीर्तितम्

ādāvante ca hṛdayamākṛṣṭau samprakīrtitam

देवस्य दक्षिणां मूर्तिं पञ्चलक्षं स्थितो जपेत्

devasya dakṣiṇāṃ mūrtiṃ pañcalakṣaṃ sthito japet

जपान्ते घृतहोमस्तु दशसाहस्रिको भवेत्

japānte ghṛtahomastu daśasāhasriko bhavet

एवमाप्यायितो मन्त्रो वश्योच्चाटादि कारयेत्

evamāpyāyito mantro vaśyoccāṭādi kārayet

ऊर्ध्वे शून्यमधः शून्यं मध्ये शून्यं निरामयं

ūrdhve śūnyamadhaḥ śūnyaṃ madhye śūnyaṃ nirāmayaṃ

त्रिशून्यं यो विजानाति मुच्यते ऽसौ ध्रुवं द्विजः

triśūnyaṃ yo vijānāti mucyate 'sau dhruvaṃ dvijaḥ

प्रासादं यो न जानाति पञ्चमन्त्रमहातनुं

prāsādaṃ yo na jānāti pañcamantramahātanuṃ

अष्टत्रिंशत्कलायुक्तं न स आचार्य उच्यते

aṣṭatriṃśatkalāyuktaṃ na sa ācārya ucyate

तथोङ्कारञ्च गायत्रीं रुद्रादीन् वेत्त्य.असौ गुरुः

tathoṅkārañca gāyatrīṃ rudrādīn vettya.asau guruḥ