Chapter 17

जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येधुना शृणु

jagatsargādikān krīḍān viṣṇorvakṣyedhunā śṛṇu

स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः

svargādikṛt sa sargādiḥ sṛṣṭyādiḥ saguṇoguṇaḥ

ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रे ऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकं

brahmāvyaktaṃ sadāgre 'bhūt na khaṃ rātridinādikaṃ

प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः

prakṛtiṃ puruṣaṃ viṣṇuḥ praviśyākṣobhayattataḥ

स्वर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततो ऽभवत्

svargakāle mahattattvamahaṅkārastato 'bhavat

वैकारिकस्तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः

vaikārikastaijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ

अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः

ahaṅkārācchabdamātramākāśamabhavattataḥ

स्पर्शमात्रो ऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रो ऽनलस्ततः

sparśamātro 'nilastasmādrūpamātro 'nalastataḥ

रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता

rasamātrā āpa ito gandhamātrā mahī smṛtā

अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानीन्द्रियाणि च

ahaṅkārāttāmasāttu taijasānīndriyāṇi ca

वैकारिका दश देवा मन एकादशेन्द्रियम्

vaikārikā daśa devā mana ekādaśendriyam

ततः स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

tataḥ svayaṃbhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्

apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ

अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः

ayanantasya tāḥ pūrvantena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्

hiraṇyavarṇamabhavat tadaṇḍamudakeśayam

तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम्

tasmin jajñe svayaṃ brahmā svayambhūriti naḥ śrutam

हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्

hiraṇyagarbho bhagavānuṣitvā parivatsaram

तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च

tadaṇḍamakarot dvaidhandivaṃ bhuvamathāpi ca

तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः

tayoḥ śakalayormadhye ākāśamasṛjat prabhuḥ

अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे

apsu pāriplavāṃ pṛthivīṃ diśaś ca daśadhā dadhe

तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम्

tatra kālaṃ mano vācaṃ kāmaṃ krodhamatho ratim

ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः

sasarja sṛṣṭintadrūpāṃ sraṣṭumicchan prajāpatiḥ

विद्युतोशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च

vidyutośanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃṣi ca

वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः

vayāṃsi ca sasarjādau parjanyañcātha vaktrataḥ

ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye

साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात्

sādhyāstair ayajandevān bhūtamuccāvacaṃ bhujāt

सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्

sanatkumāraṃ rudrañca sasarja krodhasambhavam

मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

marīcimatryaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum

वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः

vasiṣṭhaṃ mānasāḥ sapta brahmāṇa iti niścitāḥ

सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम

saptaite janayanti sma prajā rudrāś ca sattama

द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत्

dvidhā kṛtvātmano dehamardhena puruṣo 'bhavat

अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः

ardhena nārī tasyāṃ sa brahmā vai cāsṛjat prajāḥ